नागपूर : आजकालच्या धावपळीच्या आणि ताणतणावाच्या जीवनशैलीत हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) येण्याचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे. पूर्वी साधारणपणे ५० ते ६० वयापुढील व्यक्तींमध्ये आढळणारा हार्ट अटॅक आता अगदी २० ते ४० वयोगटातील तरुणांमध्येही सर्रास दिसून येत आहे. अनेकदा आपण ऐकतो की, एखाद्या व्यक्तीचे कोलेस्ट्रॉल, रक्तदाब (Blood Pressure – BP) आणि रक्तातील साखरेचे (Sugar) प्रमाण अगदी नॉर्मल होते, तरीही त्या व्यक्तीला अचानक हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला.
अशा वेळी “सगळे मेडिकल रिपोर्ट नॉर्मल असतानाही हार्ट अटॅक कसा येऊ शकतो?” असा प्रश्न सर्वांनाच पडतो. वैद्यकीय क्षेत्रातील तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या मते, केवळ कोलेस्ट्रॉल आणि बीपी नॉर्मल असणे म्हणजे हृदय पूर्णपणे सुरक्षित आहे असे नाही. यामागे इतर अनेक छुपे आणि तितकेच घातक घटक कारणीभूत असतात.
१. कोलेस्ट्रॉल आणि बीपी नॉर्मल असूनही हार्ट अटॅक का येतो?
तज्ज्ञांच्या मते, standard risk factors (जसे की उच्च रक्तदाब, हाय कोलेस्ट्रॉल, मधुमेह) नसतानाही खालील कारणांमुळे हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो:
-
सायलेंट इन्फ्लॅमेशन (Silent Inflammation): रक्तवाहिन्यांमध्ये होणारी सूक्ष्म जळजळ किंवा सूज (Inflammation) ही हार्ट अटॅकचे मोठे कारण ठरू शकते. तुमच्या रक्तातील कोलेस्ट्रॉलचे प्रमाण सामान्य असले, तरी जर रक्तवाहिन्यांच्या आतील अस्तराला सूज असेल, तर तिथे plaque (अडथळा) निर्माण होऊन तो फुटण्याचा धोका असतो.
-
मानसिक ताणतणाव आणि डिप्रेशन (Stress & Anxiety): आजच्या आधुनिक युगात ऑफिसचा ताण, कौटुंबिक चिंता आणि अपुरी झोप यामुळे शरीरात ‘कॉर्टिसॉल’ (Cortisol) आणि ‘अ‍ॅड्रेनालाईन’ (Adrenaline) यांसारख्या स्ट्रेस हार्मोन्सचे प्रमाण वाढते. या हार्मोन्समुळे रक्तवाहिन्या अचानक आकुंचन पावतात आणि रक्ताच्या गाठी (Blood Clots) तयार होऊन हार्ट अटॅक येतो.
-
अनुवंशिकता आणि जनुकीय कारणे (Genetics & Family History): जर तुमच्या कुटुंबात किंवा रक्ताच्या नात्यात कोणाला कमी वयात हृदयविकाराचा त्रास झाला असेल, तर तुम्हाला सामान्य रिपोर्ट असूनही हार्ट अटॅकचा धोका जास्त असतो. अशा लोकांमध्ये ‘Lp(a)’ किंवा ‘ApoB’ यांसारखे विशेष घटक वाढलेले असतात, जे सामान्य कोलेस्ट्रॉल चाचणीत दिसून येत नाहीत.
-
धूम्रपान आणि अमली पदार्थांचे सेवन: सिगारेट, स्मोकिंग किंवा तंबाखूचे सेवन केल्याने रक्तवाहिन्या कठोर होतात (Endothelial Dysfunction). त्यामुळे बीपी नॉर्मल असले तरी रक्तवाहिन्यांमध्ये अचानक रक्ताची गाठ तयार होऊन हृदयाचा रक्तपुरवठा खंडित होतो.
-
लपलेले प्लॅक (Vulnerable Plaque): काही वेळा रक्तवाहिन्यांमध्ये अतिशय मऊ स्वरूपाचे प्लॅक असतात, जे ७०-८०% अडथळा निर्माण करत नाहीत. त्यामुळे ईसीजी (ECG) किंवा स्ट्रेस टेस्ट (TMT) मध्ये ते दिसून येत नाहीत. परंतु, अतिताण किंवा अचानक उद्भवलेल्या शारीरिक हलगर्जीपणामुळे हा प्लॅक फुटतो आणि काही मिनिटांत संपूर्ण रक्तवाहिनी बंद होते.
२. शरीरात दिसणारी प्राथमिक लक्षणे (Warning Signs)
अनेकदा लोक किरकोळ त्रास समजून खालील लक्षणांकडे दुर्लक्ष करतात, जे पुढे जाऊन प्राणघातक ठरू शकतात:
-
छातीत अस्वस्थता किंवा जडपणा: छातीत तीव्र वेदना न होता केवळ दाब जाणवणे, जळजळ होणे किंवा छातीवर वजन ठेवल्यासारखे वाटणे.
-
डाव्या हातात किंवा जबड्यात वेदना: वेदना छातीतून सुरू होऊन डाव्या हाताकडे, पाठीत, मानेत किंवा जबड्यात जाणे.
-
विनाकारण येणारा अति-घाम: पंखा किंवा एसी सुरू असतानाही अचानक थंड घाम येणे.
-
अचानक धाप लागणे: थोडे चालल्यावर किंवा पायऱ्या चढल्यावर अचानक श्वास घेण्यास त्रास होणे.
-
अतिशय थकवा आणि चक्कर: अचानक अशक्तपणा जाणवणे किंवा डोळ्यांसमोर अंधारी येणे.
३. हृदयविकारापासून बचाव करण्यासाठी काय काळजी घ्यावी? (Expert Advice)
वैद्यकीय तज्ज्ञांनी हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी आणि अशा अचानक येणाऱ्या धोक्यांपासून वाचण्यासाठी खालील महत्त्वाचे उपाय सुचवले आहेत:
-
ॲडव्हान्स हेल्थ चेकमध्ये गुंतवणूक करा: केवळ बेसिक लिपिड प्रोफाईल आणि बीपी तपासणीवर अवलंबून न राहता डॉक्टरांच्या सल्ल्याने hs-CRP (High-Sensitivity C-Reactive Protein), Lipoprotein(a), Homocysteine आणि Coronary Calcium Scan यांसारख्या प्रगत तपासण्या करून घ्याव्यात.
-
दररोज किमान ३० मिनिटे व्यायाम: नियमित वेगाने चालणे (Brisk Walking), पोहणे, सायकलिंग किंवा योगासने केल्याने हृदयाचे स्नायू बळकट होतात आणि रक्तवाहिन्यांची लवचिकता टिकून राहते.
-
आहाराचे नियोजन (Healthy Diet): आहारात प्रोसेस्ड फूड, जंक फूड, जास्त मीठ आणि साखरेचे प्रमाण कमी करावे. हिरव्या पालेभाज्या, सुकामेवा (बदाम, अक्रोड), फायबरयुक्त पदार्थ आणि ओमेगा-३ फॅटी ॲसिडचा समावेश करावा.
-
पुरेशी झोप आणि ताणतणाव व्यवस्थापन: दररोज ७ ते ८ तासांची शांत झोप अत्यंत आवश्यक आहे. ताण कमी करण्यासाठी ध्यान (Meditation), प्राणायाम आणि आवडीचे छंद जोपासावेत.
-
तंबाखू आणि दारूपासून पूर्णपणे दूर राहा: धूम्रपान किंवा तंबाखूचे सेवन रक्ताच्या गाठी तयार होण्याचे मुख्य कारण असल्यामुळे त्याचे सेवन त्वरित थांबवावे.
कोलेस्ट्रॉल आणि बीपीचे रिपोर्ट नॉर्मल असणे ही चांगली बाब आहे, परंतु याचा अर्थ तुम्ही हृदयविकारापासून १००% सुरक्षित आहात असा होत नाही. निरोगी जीवनशैली, नियमित व्यायाम, मानसिक शांतता आणि वेळोवेळी तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या सल्ल्याने केलेली योग्य तपासणीच तुम्हाला आणि तुमच्या हृदयाला दीर्घायुष्य देऊ शकते. शरीराने दिलेला कोणताही लहान-मोठा इशारा टाळू नका आणि तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
