नागपूर : गणपती बाप्पा मोरया… म्हणत गणरायाची भक्तिभावाने प्रतिष्ठापना केली जाते आणि काही दिवसांनी त्याच भक्तिभावाने बाप्पाला निरोप दिला जातो. मात्र, विसर्जनानंतर गणेशमूर्ती पाण्यात विरघळून संपून जाण्याऐवजी त्यातूनच एखादे झाड उगवले, तर? ही कल्पना आता प्रत्यक्षात उतरवण्याचा अनोखा प्रयत्न नागपुरात करण्यात आला आहे. शेणापासून तब्बल १० हजार पर्यावरणपूरक गणेशमूर्ती तयार करण्यात आल्या असून, या मूर्तींच्या विसर्जनानंतर त्यातून झाडे उगवणार आहेत. विशेष म्हणजे या उपक्रमाच्या माध्यमातून महिलांना रोजगाराची संधीही उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
गणेशोत्सव काळात पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश देण्यासाठी हा अभिनव उपक्रम राबविण्यात आला आहे. पारंपरिक गणेशमूर्तींच्या तुलनेत पर्यावरणाला कमी हानी पोहोचविणाऱ्या या मूर्ती गोमयापासून तयार करण्यात आल्या आहेत. मूर्ती तयार करताना त्यामध्ये विविध प्रकारच्या बियांचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे गणेशमूर्तीचे विसर्जन झाल्यानंतर ती मातीत मिसळेल आणि योग्य परिस्थिती मिळाल्यास त्यातील बियांपासून रोपांची निर्मिती होण्यास मदत होणार आहे.
या उपक्रमाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे महिलांचा सहभाग. मूर्ती तयार करण्यापासून त्यांना आकार देण्यापर्यंतची विविध कामे महिलांनी केली आहेत. त्यामुळे पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाची संकल्पना प्रत्यक्षात आणतानाच महिलांसाठी रोजगाराचा मार्गही निर्माण झाला आहे. गणरायाच्या मूर्तीच्या माध्यमातून पर्यावरण आणि महिला सक्षमीकरण या दोन्ही गोष्टी साध्य करण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात आला आहे.
या गोमय गणेशमूर्तींमध्ये अमोरेक्ससह विविध प्रकारच्या बियांचा वापर करण्यात आल्याचे सांगण्यात आले आहे. त्यामुळे विसर्जनानंतर मूर्तीतील बियाणे मातीत रुजल्यास त्यातून झाडे उगवू शकतात. विशेष म्हणजे या पर्यावरणपूरक मूर्तींना केवळ स्थानिक पातळीवरच नव्हे, तर कंबोडियातूनही मागणी असल्याचे कात्रणातील माहितीत नमूद करण्यात आले आहे.
दरवर्षी गणेशोत्सवानंतर मोठ्या प्रमाणावर मूर्ती आणि निर्माल्यामुळे पर्यावरणासमोर आव्हान निर्माण होते. विशेषतः प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्तींच्या विसर्जनामुळे जलप्रदूषणाचा प्रश्न गंभीर बनतो. अशा परिस्थितीत नैसर्गिक घटकांपासून तयार केलेल्या मूर्ती हा पर्यावरणपूरक पर्याय ठरू शकतो. या पार्श्वभूमीवर ‘विसर्जनानंतर कचरा नाही, तर हिरवाई!’ हा संदेश देणारा हा उपक्रम लक्षवेधी ठरत आहे.
मूर्ती तयार करणाऱ्या महिलांच्या मते, शेण आणि नैसर्गिक घटकांचा वापर करून गणेशमूर्ती तयार करण्यामागे केवळ व्यवसायाचा उद्देश नसून पर्यावरण संवर्धनाची जाणीव निर्माण करणे हा मुख्य हेतू आहे. नागरिकांनी पर्यावरणपूरक गणेशमूर्तींचा स्वीकार केला, तर गणेशोत्सवाची परंपरा जपत निसर्गाचेही रक्षण करता येऊ शकते.
गणरायाला निरोप दिल्यानंतर त्याच मूर्तीतून एखादे रोपटे जन्माला येणे, ही संकल्पनाच भक्ती आणि पर्यावरण संवर्धनाचा सुंदर संगम घडवून आणणारी आहे. त्यामुळे नागपुरातील महिलांनी तयार केलेल्या या १० हजार गोमय गणेशमूर्ती यंदाच्या गणेशोत्सवात विशेष चर्चेचा विषय ठरणार आहेत.
