नागपूर : धावपळीची जीवनशैली, आहारातील पोषणाचा अभाव, शारीरिक व्यायामाचा विसर आणि शरीराला न मिळणारे ऊन यामुळे सध्याच्या काळात मानवी शरीरातील हाडांचे आरोग्य गंभीर धोक्यात आले आहे. ‘ऑस्टिओपोरोसिस’ (Osteoporosis) हा असाच एक गंभीर पण शांतपणे शरीरावर ताबा मिळवणारा छुपा आजार (Silent Killer) ठरत आहे. जागतिक ऑस्टिओपोरोसिस दिनाच्या (World Osteoporosis Day) निमित्ताने आरोग्य तज्ज्ञांनी या आजाराबाबत अत्यंत महत्त्वाचा इशारा दिला आहे. या आजारात हाडे इतकी कमजोर आणि ठिसूळ होतात की, अगदी लहानसा धक्का लागल्यास, पाय घसरल्यास किंवा अगदी शिंकल्यास अथवा खोकल्यासही हाड फ्रॅक्चर होण्याचा मोठा धोका निर्माण होतो.
विशेषतः महिलांमध्ये वयाच्या चाळीशीनंतर आणि पुरुषांमध्ये पन्नाशीनंतर या आजाराचे प्रमाण वेगाने वाढताना दिसत आहे. सुरुवातीच्या टप्प्यात या आजाराची कोणतीही ठळक लक्षणे दिसून येत नसल्यामुळे बहुतांश रुग्णांना फ्रॅक्चर झाल्यानंतरच आपल्याला ऑस्टिओपोरोसिस असल्याचे समजते. त्यामुळेच वेळेवर योग्य तपासणी करणे, कॅल्शियम आणि व्हिटॅमिन-डी युक्त आहार घेणे आणि नियमित व्यायाम करणे अत्यंत गरजेचे असल्याचे मत वैद्यकीय तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे.
Read Also: मानसिक स्वास्थ्य की आजारपण: तंत्रज्ञानाने आयुष्य सोपे केले, पण मनाचा एकटेपणा कसा घालवणार?
ऑस्टिओपोरोसिस म्हणजे नेमके काय?
‘ऑस्टिओपोरोसिस’ या शब्दाचा शब्दशः अर्थ ‘छिद्रयुक्त हाडे’ (Porous Bones) असा होतो. निरोगी हाडांची रचना ही मधाच्या पोळ्याप्रमाणे दाट आणि मजबूत असते. मात्र, जेव्हा हाडांमधील कॅल्शियम आणि इतर खनिजांचे प्रमाण कमी होऊ लागते, तेव्हा हाडांमधील ही छिद्रे मोठी होतात आणि हाडांची घनता (Bone Mineral Density) झपाट्याने घटते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आपले शरीर जुनी हाडे नष्ट करून सतत नवीन हाडांची निर्मिती करत असते. तारुण्यात ही प्रक्रिया अतिशय वेगाने घडते. मात्र, वाढत्या वयासोबत नवीन हाडे तयार होण्याचा वेग मंदावतो आणि जुनी हाडे नष्ट होण्याचा वेग वाढतो. परिणामी, हाडे आतून पोकळ, अत्यंत नाजूक आणि ठिसूळ बनतात.
ऑस्टिओपोरोसिसची प्रमुख लक्षणे: छुपा धोका कसा ओळखाल?
ऑस्टिओपोरोसिसला ‘सायलंट किलर’ किंवा ‘छुपा आजार’ म्हटले जाते, कारण हाडांची घनता कमी होत असताना शरीरात कोणताही वेदनेचा त्रास सुरुवातीला जाणवत नाही. तरीही, खालील बदल दिसून आल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेतला पाहिजे:
१. पाठीत किंवा कंबरेत सतत वेदना होणे: मणक्याची हाडे कमजोर झाल्यामुळे पाठीत अथवा कंबरेत तीव्र वेदना जाणवू शकतात.
२. उंची कमी होणे किंवा पाठीला बाक येणे: मणक्यातील हाडे दबल्या गेल्यामुळे व्यक्तीची उंची हळूहळू १ ते २ इंच कमी होऊ शकते किंवा पाठीचा कुबड निघू लागतो.
३. किरकोळ धक्क्याने फ्रॅक्चर होणे: सामान्यपणे पाय घसरून पडल्यास होणाऱ्या किरकोळ दुखापतीमध्येही मनगट, कंबर (Hip Fracture) किंवा मणक्याचे हाड मोडणे.
४. पकड कमजोर होणे: हाताची पकड सुटणे किंवा अचानक अशक्तपणा जाणवणे.
ऑस्टिओपोरोसिसची मुख्य कारणे आणि धोक्याचे घटक:
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, ऑस्टिओपोरोसिस होण्यामागे अनेक जैविक आणि जीवनशैलीशी संबंधित कारणे जबाबदार असतात:
- स्त्री-पुरुष भेद आणि वाढते वय: पुरुषांच्या तुलनेत महिलांना ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका जास्त असतो. विशेषतः रजोनिवृत्तीनंतर (Menopause) महिलांच्या शरीरातील ‘इस्ट्रोजन’ (Estrogen) संप्रेरकाचे (Hormone) प्रमाण अचानक घटते, ज्यामुळे हाडांमधील कॅल्शियम वेगाने कमी होऊ लागते.
- कॅल्शियम आणि व्हिटॅमिन-डी ची कमतरता: आहारात दुग्धजन्य पदार्थ, हिरव्या पालेभाज्यांचा अभाव असणे आणि उन्हात न बसल्यामुळे व्हिटॅमिन-डी ची कमतरता निर्माण होणे.
- आळशी जीवनशैली: सतत बसून काम करणे, शारीरिक व्यायामाचा अभाव असणे यामुळे हाडांची ताकद कमी होते.
- धूम्रपान आणि मद्यपान: अतिप्रमाणात मद्यपान करणे, तंबाखू किंवा सिगारेटचे सेवन करणे हाडांच्या आरोग्यासाठी अत्यंत घातक ठरते.
- औषधांचा अतिवापर: स्टिरॉइड्स (Steroids) किंवा दीर्घकाळ घेतली जाणारी विशिष्ट आजारांवरील औषधे हाडांच्या घनतेवर विपरीत परिणाम करतात.
- अनुवंशिकता: कुटुंबात कोणाला ऑस्टिओपोरोसिस किंवा कंबरेच्या फ्रॅक्चरचा इतिहास असल्यास हा धोका अधिक वाढतो.
तपासणी आणि निदान: ‘डेक्सा स्कॅन’ (DEXA Scan) अत्यंत महत्त्वाचे!
ऑस्टिओपोरोसिसचे वेळेत निदान करण्यासाठी DEXA Scan (Bone Mineral Density Test) ही सर्वात विश्वसनीय आणि सोपी चाचणी मानली जाते. ही एक प्रकारची क्ष-किरण (X-Ray) चाचणी असते, ज्याद्वारे तुमच्या हाडांची घनता आणि ताकद मोजली जाते.
- T-Score ० ते -१: हाडे निरोगी असल्याचे दर्शवते.
- T-Score –१ ते -२.५: हाडे मध्यम प्रमाणात ठिसूळ आहेत (या अवस्थेला ‘ऑस्टिओपेनिया’ म्हणतात).
- T-Score –२.५ किंवा त्यापेक्षा कमी: व्यक्तीला ‘ऑस्टिओपोरोसिस’ आजार असल्याचे स्पष्ट होते.
चाळीशी ओलांडलेल्या महिलांनी आणि पन्नाशी ओलांडलेल्या पुरुषांनी दर दोन वर्षांनी एकदा डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ही चाचणी करून घेणे हिताचे ठरते.
ऑस्टिओपोरोसिसपासून बचावाचे सोपे आणि प्रभावी उपाय:
हाडे मजबूत ठेवण्यासाठी आणि ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका टाळण्यासाठी आपल्या दैनंदिन जीवनशैलीत काही महत्त्वाचे बदल करणे गरजेचे आहे:
१. आहारामध्ये कॅल्शियमचा मुबलक वापर:
आपल्या दैनंदिन आहारात दूध, दही, ताक, पनीर, नाचणी, तीळ, सोयाबीन, बदाम आणि हिरव्या पालेभाज्यांचा (पालक, मेथी) आवर्जून समावेश करा. प्रौढ व्यक्तीला रोज दरडोई १०० cut ते १२ cut मिग्रॅ कॅल्शियमची गरज असते.
२. ‘व्हिटॅमिन-डी’ साठी सूर्यप्रकाश घ्या:
कॅल्शियम शरीरात शोषले जाण्यासाठी व्हिटॅमिन-डी अत्यंत आवश्यक असते. यासाठी रोज सकाळी १० ते १५ मिनिटे कोवळ्या उन्हात बसा. गरज भासल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने व्हिटॅमिन-डी च्या सप्लिमेंट्स घ्या.
३. नियमित शारीरिक व्यायाम करा:
हाडांची ताकद वाढवण्यासाठी वजन पेलणारे व्यायाम (Weight-bearing exercises) जसे की, रोज ३० मिनिटे वेगाने चालणे, पायऱ्या चढणे, धावणे, योग आणि हलके वजन उचलण्याचे व्यायाम करा.
४. व्यसनांपासून दूर राहा:
धूम्रपान, तंबाखूचे सेवन आणि दारू पिणे पूर्णपणे बंद करा. तसेच अतिप्रमाणात चहा, कॉफी किंवा सॉफ्ट ड्रिंक्स पिणे टाळा, कारण यामुळे कॅल्शियम शरीराबाहेर फेकले जाते.
५. घरातील सुरक्षितता (Senior Citizens Safety):
वयोवृद्ध व्यक्ती पाय घसरून पडणार नाहीत यासाठी घरातील फरशी कोरडी ठेवा, बाथरुममध्ये ग्रॅब बार (हँडल्स) बसवा आणि पुरेशा प्रकाशाची व्यवस्था करा.
ऑस्टिओपोरोसिस हा आजार जरी गंभीर असला, तरी योग्य काळजी, संतुलित आहार आणि सक्रिय जीवनशैलीच्या बळावर आपण हाडांचे आरोग्य दीर्घकाळ उत्तम ठेवू शकतो. “हाडे मजबूत, तर आयुष्य समृद्ध” हे ब्रीदवाक्य लक्षात ठेवून आजच आपल्या हाडांच्या आरोग्याकडे लक्ष देणे ही काळाची गरज आहे. तुम्हाला किंवा तुमच्या घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींना हाडांशी संबंधित काहीही त्रास जाणवत असल्यास अंगावर न काढता त्वरित तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
