नागपूर : मानवी शरीरात किडनी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा अवयव मानला जातो. रक्तातील टाकाऊ आणि विषारी पदार्थ गाळून ते लघवीद्वारे शरीराबाहेर टाकणे, शरीरातील पाण्याचे आणि खनिजांचे संतुलन राखणे तसेच रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे ही किडनीची मुख्य कामे आहेत. मात्र, आजकालची बदलती जीवनशैली, अयोग्य आहार, पाण्याचे कमी प्रमाण, उच्च रक्तदाब (High Blood Pressure) आणि मधुमेह (Diabetes) यामुळे किडनी विकारांचे प्रमाण झपाट्याने वाढत आहे.
किडनीच्या विकारांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे सुरवातीच्या टप्प्यात याची कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत. किडनी जेव्हा ६० ते ७० टक्क्यांपर्यंत खराब होते, तेव्हा शरीरावर तिचे गंभीर परिणाम दिसू लागतात. म्हणूनच, किडनी निकामी होण्यापूर्वी शरीर काही पूर्वसूचना किंवा संकेत देते. हे संकेत वेळेवर ओळखून वैद्यकीय सल्ला घेतल्यास किडनी पूर्णपणे निकामी होण्यापासून वाचवता येऊ शकते.
किडनी खराब होताना शरीर देते हे १० मुख्य संकेत:
१. पाय, पाऊल आणि चेहऱ्यावर सूज येणे (Swelling / Edema)
किडनीचे कार्य मंदावले की शरीरातील अतिरिक्त पाणी आणि सोडिअम बाहेर पडू शकत नाही. हे अतिरिक्त द्रव शरीरात साचून राहिल्यामुळे पाय, घोटे, तळपायांवर आणि सकाळी उठल्यावर चेहऱ्यावर किंवा डोळ्यांखाली सूज दिसून येते.
२. सतत थकवा आणि अशक्तपणा जाणवणे
किडनी ‘एरिथ्रोपोएटिन’ (Erythropoietin) नावाचे संप्रेरक तयार करते, जे लाल रक्तपेशी (RBCs) तयार करण्यास मदत करते. किडनी खराब झाल्यास या संप्रेरकाचे प्रमाण घटते, ज्यामुळे शरीरात रक्ताची कमतरता (ॲनिमिया) निर्माण होते. परिणामी, व्यक्तीला थोडे काम केल्यावरही प्रचंड थकवा, चक्कर येणे आणि अशक्तपणा जाणवतो.
३. लघवीच्या प्रमाणात आणि रंगात बदल होणे
लघवीशी संबंधित बदल हे किडनी विकाराचे प्राथमिक लक्षण मानले जाते.
- रात्रीच्या वेळी वारंवार लघवीला जावे लागणे किंवा लघवीचे प्रमाण अचानक फारच कमी होणे.
- लघवीमध्ये खूप फेस (Foam/Bubbles) तयार होणे, जे लघवीतून प्रोटीन बाहेर पडत असल्याचे (Proteinuria) लक्षण आहे.
- लघवीचा रंग गडद पिवळा, लालसर किंवा लघवीतून रक्त पडणे.
४. त्वचेवर तीव्र खाज आणि कोरडेपणा (Dry and Itchy Skin)
रक्तातील विषारी घटक आणि खनिजांचे संतुलन बिघडल्यामुळे त्वचेचा कोरडेपणा वाढतो. रक्तातील फॉस्फरस आणि युरियाचे प्रमाण वाढल्याने शरीरावर सतत तीव्र खाज सुटते, ज्यावर सामान्य क्रीम किंवा औषधांचा परिणाम होत नाही.
५. तोंडाची चव बिघडणे आणि दुर्गंधी येणे
रक्तामध्ये युरिया आणि टाकाऊ पदार्थांचे प्रमाण वाढल्यास (Uremia) अन्नाची चव बदलू लागते. तोंडाला धातूसारखी (Metallic taste) चव येते, भूक मंदावते आणि श्वासाला अमोनियासारखा तीव्र दुर्गंध येतो.
६. सतत मळमळ आणि उलट्या होणे
शरीरातील विषारी द्रवपदार्थ वेळेवर बाहेर न पडल्याने ते रक्तात साचून राहतात. यामुळे रुग्णाला सतत मळमळल्यासारखे वाटते, जेवणाची इच्छा होत नाही आणि उलट्यांचा त्रास सुरू होतो.
७. श्वास घेण्यास त्रास होणे (Shortness of Breath)
किडनीच्या समस्येमुळे फुफ्फुसांमध्ये अतिरिक्त द्रव साचू लागतो. तसेच रक्ताची कमतरता झाल्यामुळे शरीराला पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही. त्यामुळे साधे चालताना किंवा जिने चढतानाही श्वास फुलू लागतो.
८. पाठीच्या किंवा कंबरेच्या बाजूला तीव्र वेदना
किडनी पाठीच्या बाजूला, पिंजऱ्याच्या खाली स्थित असते. किडनीमध्ये इन्फेक्शन, खडे (Kidney Stones) किंवा सिस्ट (Cyst) असल्यास कंबरेच्या वरील बाजूला किंवा पाठीत एका बाजूला तीव्र वेदना जाणवतात.
९. उच्च रक्तदाब अनियंत्रित होणे
रक्तदाब आणि किडनी यांचा थेट संबंध आहे. किडनी खराब झाल्यास ती रक्तदाब नियंत्रित करणाऱ्या संप्रेरकांचे संतुलन राखू शकत नाही, ज्यामुळे रक्तदाब अचानक खूप वाढतो किंवा औषधे घेऊनही नियंत्रणात येत नाही.
१०. एकाग्रता कमी होणे आणि झोपेच्या समस्या
रक्तातील विषारी घटक मेंदूपर्यंत पोहोचल्यास एकाग्रता भंग पावते, स्मरणशक्तीवर परिणाम होतो आणि काम करताना गोंधळ उडतो. तसेच शरीरातील वेदना आणि अस्वस्थतेमुळे रात्री नीट झोप येत नाही.
किडनी सुरक्षित ठेवण्यासाठी काय करावे? (प्रतिबंधात्मक उपाय)
- पुरेशा प्रमाणात पाणी प्या: दिवसातून दररोज ८ ते १० गिलास (२ ते ३ लीटर) पाणी पिणे अत्यंत गरजेचे आहे.
- रक्तदाब आणि साखरेवर नियंत्रण ठेवा: मधुमेह आणि हाय बीपी हे किडनी निकामी होण्याचे दोन सर्वात मोठे मुख्य कारण आहेत.
- पेनकिलर्सचा अतिवापर टाळा: डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वारंवार वेदनाशामक औषधे (Painkillers) घेणे किडनीसाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
- मीठाचे प्रमाण कमी करा: आहारातील सोडिअमचे प्रमाण नियंत्रित ठेवल्यास किडनीवरील ताण कमी होतो.
- नियमित आरोग्य तपासणी: वयाची ४० ओलांडल्यानंतर किंवा मधुमेह/रक्तदाब असल्यास वर्षातून एकदा ‘KFT’ (Kidney Function Test) आणि लघवीची नियमित तपासणी अवश्य करावी.
Read Also: रात्री पायात अचानक गोळे येतात? ब्लड शुगरमधील चढ-उतार असू शकतात कारणीभूत?
