मुलांची भूक मंदावली, पोट बिघडलंय? पोटातील जंतांचा धोका ओळखा!

नागपूर : मुलांना वारंवार पोटदुखीचा त्रास होणे, जेवणाची इच्छा कमी होणे, चिडचिड वाढणे किंवा वयानुसार वजन न वाढणे अशा लक्षणांकडे पालक अनेकदा किरकोळ समस्या म्हणून पाहतात. मात्र, या तक्रारींमागे पोटातील जंतांचा संसर्ग हे एक कारण असू शकते. आतड्यांमध्ये वाढणारे हे परजीवी शरीरातील पोषक घटकांचा वापर करतात. त्यामुळे मुलांच्या पोषणावर परिणाम होऊन अशक्तपणा आणि वाढीशी संबंधित समस्या निर्माण होऊ शकतात. म्हणूनच मुलांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने जंतनाशक उपचार आणि स्वच्छतेच्या सवयी महत्त्वाच्या ठरतात.

याच उद्देशाने राबविण्यात आलेल्या राष्ट्रीय जंतनाशक मोहिमेअंतर्गत २७ ऑक्टोबर रोजी जिल्ह्यातील १ ते १९ वर्षे वयोगटातील मुला-मुलींना अल्बेंडाझोलची गोळी देण्यात आली. या मोहिमेत काही कारणांमुळे औषध घेण्यापासून वंचित राहिलेल्या मुलांसाठी ३ नोव्हेंबर रोजी विशेष ‘मॉप-अप डे’ आयोजित करण्यात आला. जिल्हा परिषदेच्या आरोग्य विभागाने या विशेष मोहिमेत ८९ टक्के उद्दिष्ट साध्य केल्याची माहिती आहे. उर्वरित मुलांपर्यंतही जंतनाशक उपचार पोहोचवण्याचे आव्हान आरोग्य यंत्रणेसमोर आहे.

Read Also: लठ्ठपणा, मधुमेह अन् बीपी एकाच वेळी होणार गायब; फक्त करा हे सोपे उपाय!

पोटातील जंत म्हणजे नेमके काय?

पोटातील जंत म्हणजे मानवी आतड्यांमध्ये राहणारे परजीवी कृमी. हे शरीरातील पोषक घटकांचा वापर करून जगतात. गोलकृमी, हुकवर्म आणि व्हिपवर्म हे आतड्यांमध्ये आढळणाऱ्या जंतांचे काही सामान्य प्रकार आहेत. दूषित माती, अस्वच्छ पाणी, नीट न धुतलेली फळे-भाज्या आणि अस्वच्छ हातांमधून जंतांची अंडी शरीरात जाऊ शकतात. लहान मुले खेळताना मातीशी संपर्कात येतात. खेळल्यानंतर हात न धुता खाणे, नखे चावणे किंवा बोटे तोंडात घालण्याची सवय असल्यास संसर्गाचा धोका वाढू शकतो. दूषित अन्न किंवा पाण्याच्या सेवनातूनही जंतांचा संसर्ग होऊ शकतो. त्यामुळे मुलांच्या दैनंदिन स्वच्छतेकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे.

मुलाला भूक लागत नाही? हे लक्षण असू शकते!

मुलाला नेहमीपेक्षा कमी भूक लागणे, जेवण टाळणे किंवा थोडे खाल्ल्यानंतर पोट भरल्यासारखे वाटणे, अशा तक्रारी पालकांना जाणवू शकतात. काही वेळा यामागे पोटातील जंतांचा संसर्ग असू शकतो. जंतांची संख्या आणि संसर्गाची तीव्रता यानुसार लक्षणे बदलतात. काही मुलांमध्ये संसर्ग असूनही कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत. जंतांचा संसर्ग अधिक तीव्र असल्यास पोटदुखी, जुलाब, अशक्तपणा, भूक मंदावणे आणि पोषणाच्या समस्या उद्भवू शकतात. काही प्रकारच्या जंतांमुळे शरीरातील लोह आणि इतर पोषक घटकांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे मुलांची वाढ आणि शारीरिक विकास प्रभावित होण्याची शक्यता असते. मात्र, भूक कमी होणे किंवा पोटदुखी ही केवळ जंतांचीच लक्षणे नाहीत. त्यामुळे स्वतःहून निष्कर्ष काढण्याऐवजी बालरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

पोट वारंवार खराब होण्यामागे जंत असू शकतात का?

मुलाला वारंवार जुलाब होणे, पोटात कळा येणे, पोट फुगणे किंवा पचनाच्या तक्रारी जाणवणे यामागे अनेक कारणे असू शकतात. त्यामध्ये जंतांचा संसर्ग हे एक कारण आहे. काही जंत आतड्यांमध्ये राहून पचनसंस्थेवर परिणाम करतात. त्यामुळे मुलाला अस्वस्थ वाटू शकते आणि खाण्यापिण्याच्या सवयींमध्ये बदल होऊ शकतो. काही मुलांमध्ये संसर्गाची तीव्रता वाढल्यास पोषणाची कमतरता, वजन अपेक्षेप्रमाणे न वाढणे आणि अशक्तपणा अशा समस्या दिसू शकतात. तीव्र संसर्गाच्या काही दुर्मिळ प्रकरणांमध्ये आतड्यांमध्ये अडथळाही निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे वारंवार पोटदुखी किंवा जुलाब होत असल्यास त्याकडे साधी पचनाची समस्या म्हणून दुर्लक्ष करू नये.

जंतांचा संसर्ग कसा टाळता येईल?

मुलांना जंतांचा संसर्ग होऊ नये यासाठी स्वच्छतेच्या काही साध्या सवयी लहानपणापासून लावणे आवश्यक आहे. विशेषतः खालील गोष्टींची काळजी घ्यावी.

• जेवण्यापूर्वी आणि शौचालयाचा वापर केल्यानंतर साबणाने हात धुण्याची सवय लावा.
• फळे आणि भाज्या स्वच्छ पाण्याने व्यवस्थित धुवूनच खायला द्या.
• मुलांना स्वच्छ आणि सुरक्षित पाणी पिण्यास द्या.
• नखे नियमित कापा आणि नखे चावण्याची सवय टाळा.
• मुलांना उघड्यावर शौचास जाण्यापासून परावृत्त करा आणि स्वच्छतागृहाचा वापर शिकवा.
• मातीमध्ये खेळल्यानंतर हात-पाय स्वच्छ धुण्यास सांगा.
• बाहेर खेळताना शक्यतो चप्पल किंवा बूट वापरण्याची सवय लावा.
• अन्न झाकून ठेवा आणि स्वच्छ परिसर राखा.

या सवयींमुळे जंतांचा संसर्ग होण्याचा धोका कमी करण्यास मदत होते. मात्र, एकदा उपचार घेतल्यानंतरही अस्वच्छतेमुळे पुन्हा संसर्ग होऊ शकतो. त्यामुळे औषधोपचारांसोबत स्वच्छतेच्या सवयी पाळणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

जंतनाशक गोळी कधी द्यावी?

मुलांच्या पोटातील जंतांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी जंतनाशक औषधांचा वापर केला जातो. भारत सरकारच्या राष्ट्रीय आरोग्य अभियानांतर्गत ‘राष्ट्रीय जंतनाशक दिन’ हा उपक्रम राबवला जातो. या उपक्रमाचा उद्देश १ ते १९ वर्षे वयोगटातील मुलांना शाळा आणि अंगणवाडी केंद्रांच्या माध्यमातून जंतनाशक उपचार उपलब्ध करून देणे हा आहे. या कार्यक्रमात अल्बेंडाझोल या औषधाचा वापर केला जातो. राष्ट्रीय आरोग्य अभियानाच्या माहितीनुसार, राष्ट्रीय जंतनाशक दिनाचे आयोजन सामान्यतः वर्षातून दोन वेळा, १० फेब्रुवारी आणि १० ऑगस्ट रोजी केले जाते. या मोहिमेअंतर्गत शाळांमध्ये शिकणाऱ्या तसेच शाळाबाह्य मुलांपर्यंतही उपचार पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र, मुलाचे वय, आरोग्यस्थिती आणि उपचाराची गरज यानुसार औषध देण्याबाबत आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या सूचना पाळणे आवश्यक आहे.

अल्बेंडाझोल गोळी स्वतःहून देऊ नका!

अनेक पालक मुलाला भूक लागत नाही किंवा पोट दुखत आहे म्हणून मेडिकलमधून जंतनाशक गोळी आणून देतात. मात्र, प्रत्येक वेळी पोटाच्या तक्रारींचे कारण जंतच असतील असे नाही. त्यामुळे मुलाला कोणते औषध द्यायचे, किती प्रमाणात द्यायचे आणि कधी द्यायचे, हे डॉक्टर किंवा अधिकृत आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या मार्गदर्शनानुसार ठरवावे. लहान मुलांचे वय आणि आरोग्यस्थिती लक्षात घेऊन औषधाचा डोस ठरवला जातो. मुलाला ताप, उलट्या, जुलाब किंवा इतर आजार असल्यास जंतनाशक औषध देण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. औषध दिल्यानंतर त्रास अधिक वाढल्यास किंवा गंभीर प्रतिक्रिया जाणवल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. पालकांनी स्वतःहून औषधाचा डोस वाढवू नये किंवा वारंवार गोळी देऊ नये.

कोणती लक्षणे दिसल्यास तातडीने डॉक्टरांकडे जावे?

मुलाला सतत पोटदुखी होत असेल, वारंवार उलट्या होत असतील, जुलाब थांबत नसतील किंवा मुलगा अथवा मुलगी खूप अशक्त दिसत असेल, तर तातडीने वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी. पोट खूप फुगणे, तीव्र वेदना होणे, शौचामध्ये रक्त दिसणे, पाणी कमी झाल्याची लक्षणे किंवा मुलाला असामान्य सुस्ती येणे ही गंभीर लक्षणे असू शकतात. अशा परिस्थितीत घरगुती उपायांवर वेळ न घालवता रुग्णालयात जावे.

मुलांच्या वाढीसाठी जंतनाशक उपचार आणि पोषण महत्त्वाचे

मुलांची योग्य वाढ होण्यासाठी संतुलित आहार, स्वच्छता, पुरेशी झोप आणि नियमित आरोग्य तपासणी आवश्यक आहे. जंतांच्या संसर्गामुळे पोषक घटकांचे शोषण प्रभावित होऊ शकते. त्यामुळे मुलांच्या आहारात डाळी, कडधान्ये, हिरव्या पालेभाज्या, फळे, दूध आणि इतर पौष्टिक पदार्थांचा समावेश करावा. मुलाचे वजन आणि उंची वयानुसार वाढत आहेत का, याकडेही लक्ष द्यावे. जंतनाशक औषधांमुळे जंतांचा संसर्ग नियंत्रित करण्यास मदत होते; मात्र औषधांबरोबर स्वच्छतेच्या सवयी आणि पोषणाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. मुलाला वारंवार भूक लागत नसेल, पोट खराब होत असेल किंवा वजन वाढत नसेल, तर त्यामागचे नेमके कारण समजून घेण्यासाठी बालरोगतज्ज्ञांची तपासणी महत्त्वाची आहे.

थोडक्यात, मुलाला भूक लागत नाही किंवा पोट वारंवार खराब होत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. जंतांचा संसर्ग हे त्यामागील एक संभाव्य कारण असू शकते. योग्य तपासणी, डॉक्टरांच्या सल्ल्याने जंतनाशक उपचार आणि स्वच्छतेच्या सवयी यांमुळे मुलांचे आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

Read Also: कोलेस्ट्रॉल-बीपी नॉर्मल असूनही हार्ट अटॅक? तज्ज्ञांचा मोठा खुलासा!