नागपूर : रोजच्या आहारात आपण दूध, पनीर, तूप, तेल, मसाले, चहा, कॉफी, साखर, डाळी आणि इतर अनेक पदार्थांचा वापर करतो. मात्र, या खाद्यपदार्थांमध्ये भेसळ किंवा दूषित पदार्थ मिसळले गेले तर त्याचा परिणाम केवळ पदार्थाच्या चवीलाच होत नाही, तर आरोग्यावरही होऊ शकतो. विशेष म्हणजे काही वेळा भेसळ डोळ्यांना किंवा चवीला सहज लक्षात येत नाही. त्यामुळे आपण नकळत अशा पदार्थांचे सेवन करू शकतो.
Read Also: गोड खाल्लं आणि लगेच सुस्ती? जाणून घ्या नेमकं कारण!
भेसळयुक्त अन्न म्हणजे नेमकं काय?
खाद्यपदार्थाची गुणवत्ता कमी करण्यासाठी किंवा त्याचे प्रमाण वाढवण्यासाठी त्यात अनावश्यक, निकृष्ट किंवा हानिकारक पदार्थ मिसळणे याला अन्नभेसळ म्हणता येते. FSSAIच्या माहितीनुसार, भेसळीत वाळू, दगड, माती, खडूची पूड, लाकडाचा भुसा, कृत्रिम रंग, खनिज तेल अशा पदार्थांचा समावेश होऊ शकतो. याशिवाय कीटकनाशकांचे अवशेष, प्राण्यांची विष्ठा किंवा काही रासायनिक घटकांमुळेही अन्न दूषित होऊ शकते.
पोटापासून यकृत आणि मूत्रपिंडांपर्यंत परिणाम
भेसळयुक्त अन्नाचा परिणाम कोणता पदार्थ आणि कोणती भेसळ झाली आहे, यावर अवलंबून असतो. FSSAIच्या माहितीनुसार, अशा अन्नामुळे जुलाब, आमांश, बद्धकोष्ठता, अन्नातून विषबाधा आणि यकृताशी संबंधित विकार होऊ शकतात. काही प्रकारच्या भेसळीचा परिणाम दीर्घकाळात अधिक गंभीर स्वरूपाचा असू शकतो. दूध किंवा दुग्धजन्य पदार्थांमध्ये निकृष्ट किंवा अयोग्य घटक मिसळल्यास त्यांच्या पौष्टिक गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. पनीर किंवा इतर पदार्थांमध्ये स्टार्चसारखे पदार्थ मिसळल्यास पचनाशी संबंधित त्रास होण्याची शक्यता असते. मात्र, कोणत्या भेसळीमुळे नेमका कोणता आजार होईल, हे त्या पदार्थाचे प्रमाण, रासायनिक घटक आणि व्यक्तीच्या आरोग्यस्थितीवर अवलंबून असते.
मसाले आणि कृत्रिम रंगांबाबतही सावध राहा
मसाले, चहा पावडर आणि इतर खाद्यपदार्थांमध्ये कृत्रिम रंग किंवा निकृष्ट घटकांचा वापर होण्याची शक्यता असते. FSSAIच्या मार्गदर्शक माहितीनुसार, काही प्रकारचे कृत्रिम रंग आणि रासायनिक दूषित पदार्थ आरोग्यासाठी जोखमीचे ठरू शकतात. त्यामुळे विशेषतः अतिशय भडक रंग, संशयास्पद वास किंवा असामान्य चव असलेल्या पदार्थांबाबत सावधगिरी बाळगणे गरजेचे आहे.
भेसळयुक्त अन्नामुळे फक्त पोटाचेच आजार होतात का?
नाही. असुरक्षित किंवा दूषित अन्नामध्ये जिवाणू, विषाणू, परजीवी किंवा रासायनिक घटक असू शकतात. WHOच्या 2026 मधील माहितीनुसार, असुरक्षित अन्नामुळे जगभरात 200 पेक्षा जास्त प्रकारचे आजार होऊ शकतात. यामध्ये जुलाबासारख्या सामान्य आजारांपासून काही गंभीर आजारांपर्यंतचा समावेश आहे. WHOच्या ताज्या अंदाजानुसार, 2021 मध्ये दूषित अन्नामुळे जगभरात सुमारे 86.6 कोटी आजारांची प्रकरणे आणि 15.2 लाख मृत्यू झाले. पाच वर्षांखालील मुलांवर या समस्येचा परिणाम तुलनेने अधिक आहे.
भेसळ टाळण्यासाठी काय काळजी घ्याल?
खाद्यपदार्थ खरेदी करताना काही साध्या गोष्टींची काळजी घेतल्यास धोका कमी करता येतो. पॅकबंद पदार्थ घेताना उत्पादनाची तारीख, कालबाह्यता तारीख, घटकांची यादी आणि पॅकेजची स्थिती तपासावी. पॅकेज फुगलेले, खराब किंवा संशयास्पद असल्यास ते खरेदी करणे टाळावे. दूध, पनीर, तूप, मसाले किंवा इतर पदार्थ शक्यतो विश्वासार्ह विक्रेत्याकडून घ्यावेत. पदार्थाचा रंग, वास किंवा चव नेहमीपेक्षा वेगळी वाटत असल्यास तो पदार्थ खाणे टाळणे योग्य ठरू शकते. सोशल मीडियावर भेसळ ओळखण्यासाठी अनेक घरगुती चाचण्या सांगितल्या जातात. मात्र, प्रत्येक व्हायरल चाचणी अचूक असेलच असे नाही. त्यामुळे संशयास्पद खाद्यपदार्थाबाबत अधिकृत तपासणी किंवा प्रमाणित स्रोतांवर आधारित माहितीला प्राधान्य द्यावे.
लक्षणे जाणवल्यास काय कराल?
संशयास्पद अन्न खाल्ल्यानंतर उलट्या, जुलाब, तीव्र पोटदुखी, चक्कर, अशक्तपणा किंवा इतर गंभीर लक्षणे दिसत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. विशेषतः लहान मुले, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि आधीपासून आजार असलेल्या व्यक्तींनी अधिक काळजी घेणे आवश्यक आहे. गंभीर लक्षणे असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.
शेवटी एकच लक्षात ठेवा…
अन्न स्वस्त आहे की महाग, यापेक्षा ते सुरक्षित आणि दर्जेदार आहे का, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. भेसळ अनेकदा सहज दिसून येत नाही. त्यामुळे खाद्यपदार्थ खरेदी करताना जागरूकता, योग्य साठवणूक आणि सुरक्षित अन्न हाताळण्याच्या सवयी या आरोग्याचे संरक्षण करण्यासाठी महत्त्वाच्या ठरतात. WHO आणि FSSAIच्या माहितीनुसार, सुरक्षित अन्न ही केवळ व्यक्तीची नव्हे तर सार्वजनिक आरोग्याचीही महत्त्वाची गरज आहे.
Read Also: योगासनांनी हृदयविकाराचा धोका कमी होतो? जाणून घ्या तज्ज्ञांचा सल्ला!
