नागपूर : सध्याच्या माहिती तंत्रज्ञानाच्या आणि डिजिटल युगात मानवी जीवन अत्यंत सुकर झाले आहे, परंतु याचे काही विपरीत परिणाम आता आपल्या भावी पिढीवर म्हणजेच लहान मुलांवर घडू लागले आहेत. आजची परिस्थिती पाहता, अगदी पाळण्यात असलेल्या तान्हुल्यापासून ते शाळेत जाणाऱ्या कुमारवयीन मुलांपर्यंत प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल, टॅब्लेट किंवा लॅपटॉप दिसणे ही अत्यंत सामान्य बाब बनली आहे. कोरोना काळापासून ऑनलाइन शिक्षणाची सवय लागली, जिचे रूपांतर आता हळूहळू डिजिटल व्यसनात झाले आहे. अभ्यास असो वा मनोरंजन, मुले तासनतास स्क्रीनसमोर मान घालून बसलेली असतात.
परंतु, या डिजिटल गॅझेट्सचा अतिवापर मुलांच्या कोवळ्या मनावर आणि शरीरावर कसा घाला घालत आहे, याचे भीषण वास्तव आता समोर येऊ लागले आहे. विशेषतः, नेत्रतज्ज्ञांच्या मते, मोबाईल आणि टॅब्लेटच्या अती वापरामुळे लहान मुलांमध्ये ‘मायोपिया’ (Myopia – म्हणजेच निकटदृष्टिता किंवा दूरचे न दिसण्याचा आजार) झपाट्याने वाढताना दिसत आहे. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि विविध वैद्यकीय संशोधन संस्थांच्या अहवालांनुसार, गेल्या काही वर्षांत शाळकरी मुलांमध्ये चष्मा लागण्याचे प्रमाण तब्बल पटीने वाढले आहे, ज्याची गंभीर दखल पालकांनी घेणे आता अत्यंत गरजेचे झाले आहे.
Read Also: चाळीशीतच विस्मरणाचा धोका! डिमेंशियापासून बचावासाठी आताच व्हा सावध!
‘मायोपिया’ (Myopia) म्हणजे नेमके काय? तो कसा होतो?
सर्वसामान्य भाषेत मायोपियाला ‘दूरदृष्टीचा अभाव’ किंवा ‘निकटदृष्टिता’ म्हटले जाते. या नेत्रविकारात व्यक्तीला जवळच्या वस्तू अतिशय स्पष्ट दिसतात, परंतु दूरच्या वस्तू, रस्त्यावरील पाट्या किंवा शाळेच्या वर्गातील ब्लॅकबोर्डवरील अक्षरे धुसर किंवा अस्पष्ट दिसतात. जेव्हा मुले तासनतास अगदी जवळून मोबाईलच्या छोट्या स्क्रीनवर सतत पाहत राहतात, तेव्हा डोळ्यांच्या स्नायूंवर (Ciliary Muscles) प्रचंड आणि सतत ताण पडतो. डोळ्यांच्या नैसर्गिक रचनेनुसार, मानवी डोळा दूरच्या वस्तूंसाठी आणि जवळच्या वस्तूंसाठी स्वतःमध्ये समायोजन (Accommodation) करतो. परंतु, सतत डिजिटल स्क्रीनकडे पाहिल्यामुळे डोळ्यांच्या बाहुलीचा (Eyeball) आकार नैसर्गिक गोलाकार राहण्याऐवजी लांबट होऊ लागतो. यामुळे डोळ्यात प्रवेश करणारी प्रकाशकिरणे थेट रेटीनावर (Retina) न पडता आधीच केंद्रित होतात, ज्यामुळे दूरची दृष्टी कमकुवत होते आणि मुलांना चष्मा लावण्याची वेळ येते.
लहान मुलांमधील मायोपियाची प्राथमिक लक्षणे: पालकांनी काय ओळखावे?
लहान मुले सहसा डोळ्यांच्या त्रासाबाबत स्वतःहून उघडपणे बोलत नाहीत किंवा त्यांना त्या समस्येची जाणीव होत नाही. अशा वेळी पालकांनी मुलांच्या वर्तणुकीकडे लक्ष देणे अत्यंत आवश्यक असते. खालील लक्षणे दिसल्यास सावध होण्याची गरज आहे:
- डोळे बारीक करून पाहणे: मुले दूरची कोणतीही वस्तू किंवा दूरचा टीव्ही पाहताना आपले डोळे बारीक करून (Squinting) किंवा एका डोळ्यावर जोर देऊन पाहण्याचा प्रयत्न करतात.
- वस्तू किंवा स्क्रीन अतिशय जवळ नेणे: मोबाईल पाहताना किंवा पुस्तक वाचताना स्क्रीन डोळ्यांच्या अत्यंत जवळ धरणे.
- सतत डोळे चोळणे किंवा डोळ्यांतून पाणी येणे: स्क्रीन टाइम संपल्यानंतर किंवा वाचन करताना मुले वारंवार डोळे चोळतात किंवा त्यांच्या डोळ्यांतून नकळत पाणी येते.
- डोकेदुखीच्या तक्रारी: संध्याकाळच्या वेळी किंवा अभ्यास पूर्ण झाल्यानंतर बरेचदा मुलांना कपाळावर किंवा डोक्याच्या मागच्या भागात दुखत असल्याचा त्रास जाणवतो.
- अभ्यासात किंवा खेळात दुर्लक्ष: दूरचे नीट दिसत नसल्यामुळे मुले वर्गात शिक्षकांकडे दुर्लक्ष करतात किंवा मैदानी खेळांपासून दूर पळू लागतात.
स्क्रीन टाईम वाढण्यामागची कारणे आणि पालकांची भूमिका
आजच्या धकाधकीच्या जीवनशैलीत पालक आपल्या कामात व्यस्त असतात आणि मुलांना रडण्यापासून रोखण्यासाठी किंवा शांत ठेवण्यासाठी त्यांच्या हातात मोबाईल किंवा टॅब्लेट टेकवतात. सुरुवातीला हा एक तात्पुरता उपाय वाटतो, परंतु हळूहळू ही मुलांची सवय बनते आणि ते डिजिटल व्यसनाचे शिकार होतात. अंधाऱ्या खोलीत किंवा लाईट बंद करून मोबाईल वापरणे, जेवताना किंवा झोपताना स्क्रीन बघणे यांसारख्या सवयी डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी अत्यंत घातक ठरू शकतात. मोबाईलच्या स्क्रीनमधून निघणारा ‘ब्लू लाईट’ (Blue Light) केवळ डोळ्यांच्या दृष्टीवरच नाही तर मुलांच्या झोपेच्या चक्रावर (Circadian Rhythm) आणि मानसिक आरोग्यावरही विपरीत परिणाम करतो.
मुलांची दृष्टी सुरक्षित ठेवण्यासाठी पालकांनी करायचे ‘हे’ प्रभावी उपाय:
तज्ज्ञांच्या मते, जर वेळेst योग्य काळजी घेतली नाही, तर लहान वयात लागलेला चष्म्याचा नंबर भविष्यात आणखी गंभीर नेत्रविकारांना कारणीभूत ठरू शकतो. मुलांचे डोळे निरोगी ठेवण्यासाठी पालकांनी खालील नियमांचे काटेकोर पालन करावे:
१. ‘२०-२०-२०’ नियमाचा अंगीकार करा (The 20-20-20 Rule):
मुले जेव्हा कधी अभ्यास किंवा ऑनलाइन क्लाससाठी स्क्रीन वापरत असतील, तेव्हा त्यांना दर २० मिनिटांनी ब्रेक घेण्यास सांगा. ब्रेकदरम्यान त्यांनी २० सेकंदांसाठी किमान २० फूट लांब असलेल्या एखाद्या वस्तूवर किंवा दृश्यावर आपले लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे डोळ्यांच्या स्नायूंना विश्रांती मिळते.
२. स्क्रीनची वेळ निश्चित करा (Screen Time Limits):
- २ वर्षांखालील मुले: जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, २ वर्षांखालील लहान मुलांना अजिबात स्क्रीन दाखवू नये.
- २ ते ५ वर्षांची मुले: या वयोगटातील मुलांसाठी दिवसभरात जास्तीत जास्त १ तासापेक्षा कमी स्क्रीन टाईम असावा, तोही पालकांच्या देखरेखीखाली.
- मोठी मुले: शाळकरी मुलांसाठी मनोरंजनाचा स्क्रीन टाईम १ ते २ तासांपर्यंत मर्यादित ठेवावा.
३. मैदानी खेळांना आणि सूर्यप्रकाशाला प्राधान्य द्या:
आजकाल मुले घरात चार भिंतींमध्ये बसून व्हिडिओ गेम्स खेळणे पसंत करतात. यामुळे त्यांना नैसर्गिक सूर्यप्रकाश मिळत नाही. संशोधनात असे सिद्ध झाले आहे कि, दररोज किमान १ ते २ तास नैसर्गिक उन्हात किंवा मैदानी खेळांमध्ये वेळ घालवल्यामुळे मुलांच्या डोळ्यांचा विकास नैसर्गिकरीत्या होतो आणि मायोपियाचा धोका मोठ्या प्रमाणावर कमी होतो.
४. अंथरुणात किंवा अंधारात स्क्रीन वापरण्यास सक्त मनाई:
रात्री झोपताना लाईट बंद करून मोबाईल पाहण्याची सवय मुलांमध्ये खूप घातक ठरते. यामुळे डोळे कोरडे पडणे (Dry Eye Syndrome), दृष्टी मंदावणे यांसारख्या समस्या उद्भवतात. रात्री झोपण्याच्या किमान १ तास आधी सर्व प्रकारची गॅझेट्स बंद करण्याची सवय लावावी.
५. नियमित नेत्र तपासणी (Regular Comprehensive Eye Checkup):
वर्षातून किमान एकदा मुलांच्या डोळ्यांची सविस्तर तपासणी नेत्रतज्ज्ञांकडून करून घेणे आवश्यक आहे. बऱ्याचदा मुलांची नजर हळूहळू कमी होत जाते आणि पालकांना उशीरा समजते, त्यामुळे वेळोवेळी तपासणी केल्याने नंबर वाढण्यापूर्वीच प्रतिबंध करता येतो.
तंत्रज्ञान हे मानवाच्या विकासासाठी आहे, पण त्याचा अतिवापर शाप ठरत आहे. आपले मूल डिजिटल अंधत्वाच्या किंवा मायोपियाच्या विळख्यात अडकण्यापूर्वी पालकांनी वेळीच सावध होण्याची हीच वेळ आहे. मुलांसोबत जास्तीत जास्त वेळ घालवणे, त्यांना मैदानी खेळांकडे वळवणे आणि डिजिटल उपकरणांच्या वापराचे योग्य नियम तयार करणे ही काळाची गरज आहे. सुदृढ आणि निरोगी डोळे हेच मुलांच्या उज्ज्वल भविष्याची पायाभरणी करू शकतात, त्यामुळे आजच प्रतिज्ञा करा – “स्क्रीन कमी, दृष्टी सुरक्षित!”
Read Also: नवरात्रीचा उपवास करताय? सावधान! मधुमेही अन् गरोदर महिलांसाठी कडक उपवास ठरू शकतो घातक!
