At-Post Marathi Special: मध्य भारताचे सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक केंद्र असलेल्या नागपूर शहराच्या औद्योगिक व शैक्षणिक विकासाचा भक्कम पाया रचणारे महान दानशूर, उद्योगपती आणि विचारवंत रावबहादूर डी. लक्ष्मीनारायण यांच्या स्मृती दिनानिमित्त ३० सप्टेंबर हा दिवस दरवर्षी अत्यंत आदराने व उत्साहाने ‘लक्ष्मीनारायण दिवस’(Laxminarayan Day) म्हणून पाळला जातो. विदर्भाच्या आणि प्रामुख्याने नागपूरच्या शिक्षण जगताला एक नवी दिशा देणारे, उच्च तंत्रशिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवणारे आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाने समाजजीवनावर आदरयुक्त ठसा उमटवणारे द्रष्टे व्यक्तिमत्त्व म्हणून त्यांच्या अतुलनीय कार्याचे आज संपूर्ण महाराष्ट्रात स्मरण केले जात आहे.
Read Also: हरितालिका व्रतामागे दडली आहे सखीच्या धाडसाची सुंदर कथा; जाणून घ्या नावाचा अर्थ
संघर्ष आणि यश: एक प्रेरणादायी प्रवास
रावबहादूर डी. लक्ष्मीनारायण यांचा जन्म अत्यंत सामान्य कुटुंबात झाला. त्यांनी आपल्या अथांग परिश्रमाने, कौशल्याने आणि प्रामाणिकपणाच्या जोरावर मॅंगनीज खाण व्यवसायात प्रचंड यश संपादन केले. एक यशस्वी व्यावसायिक म्हणून नावारूपाला येत असतानाही त्यांचे पाय कायम जमिनीवरच राहिले. केवळ संपत्ती मिळवणे हा त्यांचा उद्देश नव्हता, तर त्या संपत्तीचा उपयोग समाजाच्या आणि विशेषतः येणाऱ्या पिढ्यांच्या उद्धारासाठी व्हावा, ही त्यांची तळमळ होती. व्यवसायाच्या माध्यमातून देशाच्या आर्थिक विकासात योगदान देतानाच त्यांनी सामाजिक जबाबदारीचे भान नेहमी जपले.
शिक्षणासाठी सर्वस्वाचे दान: एक ऐतिहासिक निर्णय
रावबहादूर डी. लक्ष्मीनारायण यांचे सर्वात मोठे आणि ऐतिहासिक कार्य म्हणजे त्यांनी मृत्युपत्राद्वारे आपली आयुष्यभराची संपूर्ण कमाई—अंदाजे ३५ लाख रुपयांहून अधिक रकमेची संपत्ती—राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठाला सुपूर्द केली. आजच्या काळाशी तुलना केली तर ही रक्कम अब्जावधी रुपयांच्या घरात जाते. एका निष्ठावंत उद्योगपतीने आपल्या कठोर परिश्रमाने कमावलेली सर्व संपत्ती कोणत्याही कौटुंबिक किंवा वैयक्तिक स्वार्थाशिवाय केवळ शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक प्रगतीसाठी दान करण्याचे असे उदाहरण संपूर्ण जगात दुर्मिळ मानले जाते. त्यांच्या याच अमूल्य दानातून आणि दूरदृष्टीतून नागपुरातील जगप्रसिद्ध ‘लक्ष्मीनारायण इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’ (LIT) या संस्थेचा जन्म झाला. आज ही संस्था स्वायत्त विद्यापीठाचा (Laxminarayan Innovation Technological University – LITU) दर्जा प्राप्त करून देशातील आणि जगातील अग्रगण्य रासायनिक तंत्रज्ञान संस्थांपैकी एक म्हणून नावारूपाला आली आहे.
तंत्रशिक्षणाची दूरदृष्टी आणि स्वावलंबनाचा संदेश
ज्या काळात देश पारतंत्र्यात होता आणि उच्च तंत्रज्ञान अथवा अभियांत्रिकी शिक्षण हे केवळ मूठभर लोकांसाठी किंवा परदेशात जाणाऱ्यांसाठीच उपलब्ध होते, त्या काळात डी. लक्ष्मीनारायण यांनी भारतीय तरुणांना स्वावलंबी बनवण्याचे स्वप्न पाहिले. देशाच्या औद्योगिक विकासासाठी आणि रोजगाराच्या निर्मितीसाठी रासायनिक व तंत्रज्ञानावर आधारित शिक्षण अत्यंत आवश्यक आहे, हे त्यांनी ओळखले होते. विदर्भातील आणि देशातील कानाकोपऱ्यातून येणाऱ्या तरुण-तरुणींना स्वस्त, दर्जेदार आणि आधुनिक तंत्रशिक्षण मिळावे, जेणेकरून ते देशाच्या उभारणीत योगदान देऊ शकतील, हाच त्यांच्या या दानामागील मुख्य उद्देश होता. आज एल.आय.टी. मधून पदवी घेऊन बाहेर पडलेले हजारो अभियंते, संशोधक आणि उद्योगपती जगभरात विविध क्षेत्रांत सर्वोच्च पदांवर कार्यरत आहेत. हे सर्व यश आणि देशाच्या industrial sector मधील त्यांचे योगदान हे थेट रावबहादूर डी. लक्ष्मीनारायण यांनी पेरलेल्या बीजाचेच फळ आहे.
विविध कार्यक्रमांद्वारे आदरांजली
‘लक्ष्मीनारायण दिवसा’च्या औचित्याने आज नागपुरात विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे. राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, LITU परिसर, तसेच नागपुरातील विविध सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक संस्थांच्या वतीने त्यांच्या प्रतिमेस पुष्पहार अर्पण करून भावपूर्ण आदरांजली वाहण्यात आली. या प्रसंगी विद्यापीठात विशेष स्मृती व्याख्यान, गुणवंत विद्यार्थ्यांचा सत्कार, तसेच संशोधन क्षेत्रातील उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या प्राध्यापकांचा सन्मान करण्यात आला. संस्थेच्या माजी विद्यार्थ्यांनी (Alumni) एकत्र येत त्यांच्या स्मृतींना उजाळा दिला आणि संस्थेच्या भविष्यातील विकासासाठी पाठबळ देण्याचा संकल्प केला. नागपूर शहरभरात विविध ठिकाणी रक्तदान शिबिरे, वृक्षारोपण आणि गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्य वाटप असे सामाजिक उपक्रम राबवून त्यांच्या दातृत्वाच्या परंपरेचा जागर करण्यात आला.
अमर वारसा आणि आजच्या काळातील प्रासंगिकता
आजच्या भौतिकवादी युगात, जिथे लोक स्वतःच्या फायद्याचा आधी विचार करतात, तिथे रावबहादूर डी. लक्ष्मीनारायण यांचे जीवन आणि त्यांनी दिलेले त्याग हे समाजासाठी एक महान दीपस्तंभ आहे. त्यांनी दाखवून दिले की, संपत्तीची खरी ताकद ही ती साठवण्यात नसून समाजाच्या कल्याणासाठी तिचा त्याग करण्यात आहे. नागपूरच्या शैक्षणिक आणि औद्योगिक नकाशावर त्यांनी कोरलेले नाव कधीही पुसले जाऊ शकत नाही. ३० सप्टेंबरचा हा ‘लक्ष्मीनारायण दिवस’ केवळ एका महान व्यक्तीच्या स्मृतींचा दिवस नसून, त्यांनी दिलेल्या औदार्य, शिक्षण आणि राष्ट्र उभारणीच्या संदेशाला पुनश्च अंगीकारण्याचा दिवस आहे. रावबहादूर डी. लक्ष्मीनारायण यांचे हे अलौकिक योगदान आणि विचार महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक इतिहासात सदैव सुवर्णअक्षरांनी चमकत राहतील.
Read Also: बैलपोळा का साजरा करतात? पौराणिक कथा आणि विज्ञान जाणून घ्या
