नागपूर: गणेशोत्सव, सण-समारंभ किंवा कोणताही आनंदाचा प्रसंग असला की मोदक, लाडू, पेढे, श्रीखंड, पुरणपोळी अशा गोड पदार्थांची मेजवानी असते. मात्र, गोड पदार्थ खाल्ल्यानंतर काही वेळातच अनेकांना आळस, थकवा किंवा झोप येऊ लागते. त्यामुळे ‘गोड खाल्ल्यानंतर आधी एनर्जी वाढते आणि नंतर अचानक शुगर क्रॅश होतो’, अशी सर्वसाधारण समजूत आहे. पण खरंच साखर खाल्ल्यानंतर शरीरात असा ‘शुगर रश’ आणि त्यानंतर ‘शुगर क्रॅश’ होतो का? याचा शोध घेणाऱ्या संशोधनातून या लोकप्रिय समजुतीबाबत वेगळे चित्र समोर आले आहे.
‘शुगर रश’ आणि ‘शुगर क्रॅश’ म्हणजे काय?
गोड पदार्थ किंवा कार्बोहायड्रेट्स खाल्ल्यानंतर रक्तातील ग्लुकोजची पातळी वाढू शकते. या प्रक्रियेला सामान्य बोलचालीत ‘शुगर रश’ म्हटलं जातं. त्यानंतर शरीर रक्तातील ग्लुकोज नियंत्रित करण्यासाठी इन्सुलिनसह विविध यंत्रणा सक्रिय करते. साखरेची पातळी कमी झाल्यानंतर थकवा, आळस किंवा एकाग्रता कमी झाल्यास त्याला ‘शुगर क्रॅश’ असं म्हटलं जातं. मात्र, गोड पदार्थ खाल्ल्यानंतर प्रत्येक व्यक्तीला असा ‘शुगर क्रॅश’ होतोच, असं म्हणता येत नाही. शरीराची प्रतिक्रिया ही पदार्थाचा प्रकार, प्रमाण, व्यक्तीची चयापचयाची स्थिती आणि त्या वेळी घेतलेल्या इतर आहारावर अवलंबून असू शकते.
Read Also: योगासनांनी हृदयविकाराचा धोका कमी होतो? जाणून घ्या तज्ज्ञांचा सल्ला!
संशोधनात काय आढळलं?
‘Sugar rush or sugar crash? A meta-analysis of carbohydrate effects on mood’ या अभ्यासात कार्बोहायड्रेट्सच्या सेवनानंतर मूड, थकवा आणि सतर्कतेमध्ये होणारे तात्कालिक बदल तपासण्यात आले. हा अभ्यास २०१९ मध्ये Neuroscience & Biobehavioral Reviews या नियतकालिकात प्रकाशित झाला. या मेटा-ॲनालिसिसमध्ये ३१ अभ्यासांमधील १,२५९ सहभागी आणि १७६ परिणामांचा एकत्रित आढावा घेण्यात आला. संशोधकांनी कार्बोहायड्रेट्स खाल्ल्यानंतर लोकांच्या मूडमध्ये सकारात्मक बदल होतो का, याचा अभ्यास केला. या विश्लेषणात कार्बोहायड्रेट्स खाल्ल्यानंतर कोणत्याही वेळेच्या टप्प्यावर मूडमध्ये सकारात्मक परिणाम आढळला नाही. उलट, सेवनानंतरच्या पहिल्या तासात थकवा वाढणे आणि सतर्कता कमी होणे याचा संबंध आढळला. त्यामुळे ‘साखर खाल्ल्याने लगेच ऊर्जा आणि उत्साह वाढतो’, या लोकप्रिय कल्पनेला या मेटा-ॲनालिसिसमधून ठोस आधार मिळाला नाही.
मग मिठाई खाल्ल्यानंतर सुस्ती का जाणवते?
गोड पदार्थ खाल्ल्यानंतर येणाऱ्या सुस्तीमागे फक्त रक्तातील साखरेची वाढ-घट जबाबदार आहे, असं सरसकट म्हणता येत नाही. उदाहरणार्थ, सणासुदीला आपण एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात जेवण आणि मिठाई घेतो. त्यामुळे पचनसंस्थेवर मोठा भार पडतो आणि जेवल्यानंतर थकवा किंवा झोप येण्याची भावना निर्माण होऊ शकते. याशिवाय आपण गोड पदार्थ कोणत्या वेळी खातो, त्याआधी किती वेळ उपाशी होतो, त्यासोबत किती चरबी किंवा प्रथिने घेतली आहेत आणि त्या दिवशी किती झोप झाली आहे, याचाही अनुभवावर परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच मोदक किंवा मिठाई खाल्ल्यानंतर झोप आली म्हणजे रक्तातील साखर धोकादायक पातळीवर खाली गेली, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.
‘साखर खाल्ली की मूड चांगला होतो’ हा गैरसमज?
गोड पदार्थ खाल्ल्यानंतर आनंद किंवा समाधान मिळतं, हा अनेकांचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे. मात्र, त्याचा अर्थ साखरेमुळे शरीरात तात्काळ सकारात्मक मूड-बूस्ट होतो, असा वैज्ञानिक निष्कर्ष निघत नाही. २०१८ मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका स्वतंत्र पद्धतशीर आढाव्यात ग्लुकोज आणि सुक्रोजच्या मूडवरील परिणामांचा अभ्यास करण्यात आला. या आढाव्यात १९ अभ्यासांचा विचार करण्यात आला. त्यात सुक्रोजमुळे मूडमध्ये सकारात्मक परिणाम आढळल्याचा ठोस पुरावा मिळाला नाही, तर ग्लुकोजच्या बाबतीतही परिणाम मर्यादित असल्याचे नमूद करण्यात आले. याचा अर्थ असा नाही की मिठाई खाल्ल्यावर आनंद वाटतो, हा अनुभव चुकीचा आहे. सण, कुटुंब, मित्रपरिवार, आवडता पदार्थ, बालपणीच्या आठवणी आणि सामाजिक वातावरण यामुळे गोड पदार्थ खाण्याचा अनुभव आनंददायी होऊ शकतो. मात्र, साखर स्वतःच थकवा दूर करून मूड वाढवते, याला उपलब्ध संशोधनातून ठोस आधार मिळत नाही.
मग सणासुदीला मिठाई खाऊ नये का?
असा निष्कर्ष या संशोधनातून काढता येत नाही. संबंधित मेटा-ॲनालिसिसचा उद्देश साखरेच्या दीर्घकालीन आरोग्यविषयक परिणामांचा अभ्यास करणे नव्हता. त्यामध्ये मुख्यतः कार्बोहायड्रेट्स सेवन केल्यानंतर होणारे तात्कालिक मूड आणि सतर्कतेतील बदल तपासण्यात आले होते. त्यामुळे सणासुदीला मोदक किंवा मिठाई खाणे हा वैयक्तिक आहाराचा भाग असू शकतो. मात्र, थकवा किंवा सुस्ती दूर करण्यासाठी साखरयुक्त पदार्थांचा वापर करणे हा खात्रीशीर उपाय आहे, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. विशेषतः साखरयुक्त पेये आणि मोठ्या प्रमाणातील अतिरिक्त साखरेचे सेवन नियमितपणे करण्याऐवजी संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि नियमित शारीरिक हालचाल यांना महत्त्व देणे अधिक उपयुक्त ठरते.
‘शुगर क्रॅश’बाबत काय लक्षात ठेवावे?
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रत्येक वेळी गोड खाल्ल्यानंतर येणारी सुस्ती म्हणजे ‘शुगर क्रॅश’ असे नसते. व्यक्तीनुसार शरीराची प्रतिक्रिया वेगळी असू शकते. निरोगी व्यक्तीला सणासुदीला एखादा मोदक किंवा मिठाई खाल्ल्यानंतर थोडा आळस आला, म्हणून त्यामागे रक्तातील साखरेची गंभीर समस्या आहे, असा निष्कर्ष काढू नये. मात्र, वारंवार थरथर, घाम, चक्कर, अशक्तपणा, गोंधळ किंवा रक्तातील साखरेशी संबंधित इतर त्रास जाणवत असतील, तर वैद्यकीय सल्ला घेणे योग्य ठरेल.
Read Also: केसगळती, पोट फुगणं, लोहाची कमतरता… यामागे ‘SIBO’ तर नाही? डॉक्टर काय सांगतात?
