सतत गॅस, पोट फुगणे, जेवल्यानंतर जडपणा आणि पोषकद्रव्यांच्या कमतरतेकडे दुर्लक्ष नको; लहान आतड्यातील जिवाणूंच्या असंतुलनामुळे पचनावर होऊ शकतो परिणाम
केसगळती, पोट फुगणे आणि लोहाची कमतरता… या तिन्ही समस्या एकमेकांशी संबंधित असू शकतात का? वारंवार गॅस होणे, पोट फुगणे, पचनाच्या तक्रारी आणि शरीरात लोहाची कमतरता जाणवत असेल, तर त्यामागे SIBO ही स्थितीही एक संभाव्य कारण असू शकते. मात्र, यासाठी योग्य वैद्यकीय तपासणी आणि डॉक्टरांचा सल्ला आवश्यक आहे.केसगळती, पोट फुगणे, सतत गॅस होणे आणि रक्तातील लोहाची पातळी कमी होणे ही लक्षणे वेगवेगळी वाटत असली, तरी काही परिस्थितींमध्ये त्यांचा संबंध पचनसंस्थेशी असू शकतो. SIBO म्हणजे Small Intestinal Bacterial Overgrowth, म्हणजेच लहान आतड्यात जिवाणूंची असामान्य वाढ. या स्थितीमुळे पचन आणि पोषकद्रव्यांचे शोषण प्रभावित होऊ शकते. मात्र, अशी लक्षणे केवळ SIBOमुळेच होतात असे मानता येत नाही; त्यामुळे वैद्यकीय तपासणी महत्त्वाची आहे.
SIBO म्हणजे नेमकं काय?
सामान्यतः लहान आतड्यात तुलनेने कमी प्रमाणात जिवाणू असतात. मात्र, काही परिस्थितींमध्ये लहान आतड्यात जिवाणूंची संख्या किंवा त्यांचा प्रकार असामान्यपणे वाढतो. यालाच SIBO म्हटले जाते. अतिरिक्त जिवाणू अन्नातील घटकांवर प्रक्रिया करताना मोठ्या प्रमाणात वायू तयार करू शकतात. त्यामुळे पोट फुगणे, गॅस, पोटदुखी आणि जेवल्यानंतर पोट भरल्यासारखे वाटणे अशी लक्षणे जाणवू शकतात.
पोट फुगणे आणि गॅस का होतो?
SIBOमध्ये लहान आतड्यातील जिवाणू कार्बोहायड्रेट्सचे विघटन करतात. या प्रक्रियेत वायू तयार होऊ शकतो. त्यामुळे काही व्यक्तींना जेवल्यानंतर पोट फुगणे, ढेकरा, गॅस किंवा अस्वस्थता अधिक जाणवू शकते. मात्र, पोट फुगणे हे केवळ SIBOचे लक्षण नाही. अन्नाची असहिष्णुता, बद्धकोष्ठता, IBS आणि इतर पचनाशी संबंधित समस्यांमुळेही अशी लक्षणे होऊ शकतात.
लोहाच्या कमतरतेशी काय संबंध?
SIBOमुळे काही रुग्णांमध्ये पोषकद्रव्यांचे शोषण व्यवस्थित न होण्याची शक्यता असते. गंभीर किंवा दीर्घकाळ राहिलेल्या स्थितीत कुपोषण आणि काही जीवनसत्त्वांच्या कमतरता निर्माण होऊ शकतात. Mayo Clinic आणि Cleveland Clinicच्या माहितीनुसार, SIBOमध्ये पोषकद्रव्यांच्या शोषणावर परिणाम होऊ शकतो आणि काही रुग्णांना पोषणपूरकांची गरज लागू शकते.रक्तातील फेरिटिनची पातळी कमी असणे म्हणजे शरीरातील साठवलेले लोह कमी असल्याचे संकेत असू शकतात. मात्र, कमी फेरिटिनचे कारण शोधणे महत्त्वाचे आहे. केवळ पोटातील समस्या हे त्याचे एकमेव कारण मानता येत नाही. आहारातील लोहाची कमतरता, रक्तस्राव किंवा इतर वैद्यकीय कारणांचाही डॉक्टर विचार करू शकतात.
केसगळतीशी संबंध कसा जोडला जातो?
शरीरात लोहाची कमतरता असल्यास काही व्यक्तींमध्ये केसगळतीची तक्रार दिसू शकते. त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीला केसगळतीसोबत फेरिटिन कमी असल्याचे आढळल्यास डॉक्टर लोहाच्या कमतरतेचे कारण तपासू शकतात. SIBOमुळे थेट केसगळती होते असे मात्र निश्चितपणे म्हणता येत नाही. जर SIBOमुळे पोषकद्रव्यांचे शोषण कमी झाले आणि त्यातून पोषणाची कमतरता निर्माण झाली, तर त्याचा अप्रत्यक्ष संबंध असू शकतो. त्यामुळे केसगळतीचे कारण शोधताना इतर संभाव्य कारणांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
SIBOची तपासणी कशी केली जाते?
लक्षणे आणि वैद्यकीय इतिहास पाहून डॉक्टर SIBOचा संशय घेतात. त्यानंतर काही रुग्णांमध्ये हायड्रोजन किंवा मिथेन ब्रीथ टेस्ट केली जाऊ शकते. या चाचणीत विशिष्ट द्रावण घेतल्यानंतर श्वासातील वायूंचे प्रमाण तपासले जाते. मात्र, Mayo Clinicच्या माहितीनुसार या चाचणीच्या काही मर्यादा आहेत आणि प्रत्येक पोटाच्या तक्रारीसाठी सरसकट SIBO चाचणी करणे योग्य नाही.गरजेनुसार रक्त तपासणी करून जीवनसत्त्वे आणि इतर पोषकद्रव्यांची स्थिती तपासली जाऊ शकते. काही प्रकरणांमध्ये मल तपासणी किंवा आतड्यांशी संबंधित संरचनात्मक समस्या शोधण्यासाठी इमेजिंग चाचण्याही केल्या जाऊ शकतात.
उपचार काय असतात?
SIBO आढळल्यास उपचार केवळ लक्षणांवर न करता त्यामागील कारण शोधण्यावरही भर दिला जातो. डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली काही रुग्णांना अँटिबायोटिक्स दिली जाऊ शकतात. त्याचबरोबर शरीरात असलेल्या पोषकद्रव्यांच्या कमतरता भरून काढण्यासाठी आवश्यकतेनुसार जीवनसत्त्वे किंवा खनिजांची पूर्तता केली जाऊ शकते.आहाराबाबतही डॉक्टर रुग्णाच्या लक्षणांनुसार मार्गदर्शन करू शकतात. काही लोकांना विशिष्ट पदार्थांमुळे पोट फुगणे किंवा गॅस वाढताना दिसू शकतो. मात्र, स्वतःहून अत्यंत कडक डाएट किंवा दीर्घकाळ अनेक पदार्थ बंद करण्याऐवजी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.
लक्षणे असतील तर स्वतःहून उपचार नको
सतत पोट फुगणे, गॅस, जुलाब किंवा बद्धकोष्ठता, वजन कमी होणे, थकवा किंवा रक्तातील लोहाची कमतरता यांसारखी लक्षणे वारंवार जाणवत असतील तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः अनपेक्षित वजन कमी होणे, दीर्घकाळ पोटदुखी किंवा सतत जुलाब यांसारखी लक्षणे असल्यास वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.महत्त्वाचे म्हणजे केसगळती आणि लोहाची कमतरता दिसली म्हणून लगेच SIBO असल्याचे निष्कर्ष काढू नयेत. SIBOसारखीच लक्षणे इतर अनेक पचनसंस्थेच्या समस्यांमध्ये दिसू शकतात. त्यामुळे लक्षणांचा संपूर्ण इतिहास, रक्त तपासण्या आणि गरजेनुसार पुढील चाचण्यांच्या आधारे डॉक्टर निदान करतात.
