नागपूर : महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात बैलपोळा हा सण मोठ्या उत्साहात आणि पारंपरिक पद्धतीने साजरा केला जातो. शेतकऱ्याच्या जीवनात बैलाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. शेतीची मशागत, पेरणी, वाहतूक अशा अनेक कामांमध्ये बैल वर्षभर शेतकऱ्याची साथ देतो. त्यामुळे त्याच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी पोळ्याच्या दिवशी बैलांची विशेष पूजा केली जाते. मात्र, बैलपोळा नेमका का साजरा केला जातो, यामागे एक रंजक पौराणिक कथा सांगितली जाते. या सणाची सुरुवात द्वापर युगात भगवान श्रीकृष्णाच्या काळात झाल्याचे मानले जाते. पौराणिक कथेनुसार, कंस राजाने बालकृष्णाचा वध करण्यासाठी पोलासुर नावाच्या राक्षसाला पाठवले होते. त्यावेळी श्रीकृष्णाने पोलासुराचा वध करून गोधनाचे रक्षण केले. हा प्रसंग श्रावण अमावस्येच्या दिवशी घडल्याचे मानले जाते. त्यामुळे या दिवसाला पुढे ‘पोळा’ असे नाव पडल्याची आख्यायिका आहे. कालांतराने शेतकऱ्यांनी आपल्या जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हा सण साजरा करण्यास सुरुवात केली. पोळ्याच्या दिवशी बैलांना आंघोळ घालून सजवले जाते, त्यांच्या शिंगांना रंग लावला जातो, त्यांना फुलांच्या माळा घातल्या जातात आणि पूजा करून नैवेद्य दाखवला जातो.
धार्मिक परंपरेसोबत बैलांच्या आरोग्याची काळजी घेणारे विज्ञान
बैलपोळ्याच्या परंपरांमध्ये केवळ धार्मिक श्रद्धा नाही, तर बैलांच्या आरोग्याची काळजी घेण्यामागील पारंपरिक ज्ञानही दिसून येते. पावसाळ्यात चिखल, ओलावा आणि सततच्या कामामुळे बैलांना त्वचेचे आजार होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे पोळ्याच्या दिवशी त्यांना स्वच्छ धुऊन त्यांच्या शरीराची विशेष स्वच्छता केली जाते. वर्षभर अवजारे ओढल्यामुळे बैलांच्या खांद्यावर ताण येतो. त्यामुळे खांद्याला हळद आणि दूध लावून मालिश करण्याची प्रथा आहे. याला ‘खांदे मळणी’ असे म्हटले जाते. हळदीमध्ये जंतुनाशक गुणधर्म असल्याने पारंपरिक पद्धतीने तिचा उपयोग किरकोळ जखमांसाठीही केला जातो. बैलांच्या शिंगांना तेल लावण्याची प्रथाही याच काळजीचा भाग मानली जाते. शिंगांमध्ये पाणी व ओलावा जाण्यापासून त्यांचे संरक्षण होण्यास याचा फायदा होतो. पोळ्याच्या दिवशी बैलांना गूळ आणि तेल मिश्रित पाणी पाजण्याची तसेच पुरणपोळीचा नैवेद्य देण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आहे. अशा पौष्टिक आहारामुळे वर्षभराच्या मेहनतीनंतर त्यांना ऊर्जा मिळण्यास मदत होते. त्यामुळे बैलपोळा हा केवळ धार्मिक सण नसून, शेतकऱ्याच्या जीवनातील बैलाचे योगदान मान्य करणारी, त्याच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारी आणि त्याची स्वच्छता व आरोग्य यांची काळजी घेणारी सुंदर परंपरा आहे. आपल्या ‘बैलराजा’चा सन्मान करण्यासोबतच त्याच्याशी प्रेमाने आणि जबाबदारीने वागणे, हाच या सणाचा खरा संदेश आहे.
