नागपूर : आधुनिक जीवनशैली, कामाचा वाढता ताणतणाव आणि आहारातील गैरबदल यामुळे महिलांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत असल्याचे समोर येत आहे. महिलांमध्ये ‘प्रोलॅक्टिन’ (Prolactin) या सं संप्रेरकाची (हार्मोन) पातळी वाढल्यामुळे कमी वयातच मासिक पाळी अनियमित होणे आणि गर्भधारणेत अडचण येण्यासारख्या गंभीर समस्या निर्माण होत आहेत. सध्या २७ ते ३० वयोगटातील तरुण महिलांनाही या समस्येचा मोठ्या प्रमाणावर सामना करावा लागत आहे. प्रोलॅक्टिन संप्रेरक बिघाडाचा प्रभाव केवळ मासिक पाळीपुरता मर्यादित नसून, यामुळे अचानक वजन वाढणे आणि गर्भधारणेत मोठा अडथळा निर्माण होणे अशा समस्या उद्भवत असल्याचे स्त्रीरोगतज्ज्ञ सांगत आहेत.
प्रोलॅक्टिन संप्रेरक (Prolactin Hormone) म्हणजे काय?
प्रोलॅक्टिन हे मानवी मेंदूतील ‘पिट्युटरी ग्रंथी’मधून (Pituitary Gland) स्रावणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे हार्मोन आहे. सामान्यतः गर्भधारणा आणि स्तनपानाच्या काळात महिलांच्या शरीरात प्रोलॅक्टिनची पातळी नैसर्गिकरित्या वाढते. परंतु, इतर वेळी किंवा बिन-गरजेच्या काळात ही पातळी वाढल्यास मासिक पाळी अनियमित होते आणि गर्भधारणेत अडचण येते. या वैद्यकीय स्थितीला ‘हायपरप्रोलॅक्टिनेमिया’ (Hyperprolactinemia) असे म्हणतात.
प्रोलॅक्टिन संप्रेरक कशामुळे वाढते? (प्रमुख कारणे)
स्त्रीरोगतज्ज्ञांच्या मते, शरीरात प्रोलॅक्टिनची पातळी वाढण्यामागे खालील प्रमुख कारणे जबाबदार आहेत:
१. ताणतणाव, अपुरी झोप आणि बिघडलेली जीवनशैली: सततचा मानसिक ताण, रात्री उशिरापर्यंत जागणे आणि अनियमित जीवनशैलीमुळे मेंदूतील संप्रेरकांचा समतोल बिघडतो.
२. शारीरिक हालचालींचा अभाव: शारीरिक व्यायामाचा अभाव आणि बैठी जीवनशैली यामुळे संप्रेरकांमध्ये असंतुलन निर्माण होते.
३. थायरॉईड, किडनी आणि लिव्हरचे आजार: थायरॉईड ग्रंथीची कमतरता (Hypothyroidism) तसेच किडनी आणि लिव्हरच्या आजारांमुळे प्रोलॅक्टिनची पातळी वाढू शकते.
४. पिट्युटरी ग्रंथीत लहान गाठ (प्रोलॅक्टिनोमा): मेंदूतील पिट्युटरी ग्रंथीमध्ये लहान, कर्करोग नसलेली गाठ (Prolactinoma) असणे हेदेखील प्रोलॅक्टिन वाढण्याचे मुख्य कारण असू शकते.
प्रजनन क्षमतेवर आणि आरोग्यावर होणारा परिणाम
- मासिक पाळी अनियमित होणे: गर्भधारणा आणि स्तनपानाचा काळ सोडून इतर वेळी प्रोलॅक्टिन वाढल्यास मासिक पाळीच्या चक्रात बिघाड होतो.
- गर्भधारणेत अडथळा: अंडोत्सर्जन (Ovulation) प्रक्रियेत अडथळा निर्माण झाल्यामुळे महिलांना गर्भधारणा राहण्यास अडचणी येतात.
- संदर्र्भ पातळी (Reference Level): भारतीय आयुर्विज्ञान संशोधन परिषदेच्या (ICMR) पीसीओएस अध्ययनानुसार, महिलांसाठी प्रोलॅक्टिनचा संदर्भ स्तर ५.१३ ते ३७.३५ एनजी/एमएल (ng/ml) सांगितला गेला आहे (मात्र प्रयोगशाळेनुसार यात काही बदल होऊ शकतो).
तज्ज्ञांचा सल्ला आणि प्रतिबंधात्मक उपाय
स्त्रीरोगतज्ज्ञांच्या मते, या समस्येवर वेळीच योग्य उपचार करणे अत्यंत गरजेचे आहे:
- जीवनशैलीत सुधारणा: नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि ताणतणाव कमी करून प्रोलॅक्टिनच्या प्रमाणावर नियंत्रण मिळवता येते.
- वैद्यकीय उपचार: थायरॉईड किंवा पिट्युटरी ग्रंथीतील गाठीवर योग्य वैद्यकीय उपचार केल्यास मासिक पाळी आणि प्रजनन क्षमतेमध्ये मोठी सुधारणा होऊ शकते.
- स्वतःहून औषधोपचार टाळा: डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधे बंद करणे किंवा स्वतःहून औषधोपचार करणे आरोग्यासाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
आधुनिक जीवनशैली, वाढता ताणतणाव आणि आहारातील गैरबदल यामुळे आजकाल २७ ते ३० वयोगटातील तरुणींमध्ये ‘प्रोलॅक्टिन’ (Prolactin) हार्मोन असंतुलित होण्याचे प्रमाण वेगाने वाढले आहे. पिट्युटरी ग्रंथीमधून स्रावणाऱ्या या संप्रेरकाची पातळी अनपेक्षितपणे वाढल्यास महिलांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम होतात, ज्यामध्ये मासिक पाळी अनियमित होणे आणि अचानक वजन वाढणे यांसारख्या समस्यांचा सामना करावा लागतो. तसेच, अंडोत्सर्जन (Ovulation) प्रक्रियेत अडथळा निर्माण होऊन गर्भधारणेत मोठे प्रश्नचिन्ह उभे राहत असल्याने अनेक महिलांना मातृत्वाच्या सुखाला मुकण्याची भीती निर्माण झाली आहे. ताणतणाव, अपुरी झोप, शारीरिक हालचालींचा अभाव यांसोबतच थायरॉईड, किडनी, लिव्हरचे आजार किंवा पिट्युटरी ग्रंथीतील गाठ (प्रोलॅक्टिनोमा) ही यामागची प्रमुख कारणे आहेत. भारतीय आयुर्विज्ञान संशोधन परिषदेच्या (ICMR) पीसीओएस अध्ययनानुसार ठरवून दिलेल्या संदर्भ स्तराच्या आधारे या समस्येचे निदान केले जाते. यावर मात करण्यासाठी नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, जीवनशैलीत सुधारणा करणे आणि डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली योग्य वैद्यकीय उपचार घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.
Read Also: हाडे कमकुवत करणारा गंभीर आजार; किरकोळ धक्क्यानेही फ्रॅक्चरचा धोका! वेळीच सावध व्हा!
