ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५ व्या वर्षी गोव्यातील राहत्या घरी गंभीर कार्डिअ‍ॅक अरेस्टने दुःखद निधन झाले. अचानक त्रास जाणवू लागल्याने त्यांना तातडीने म्हापसा येथील मणिपाल रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. तेथे डॉक्टरांनी तब्बल ४५ मिनिटे सीपीआर (CPR) देऊन त्यांचे प्राण वाचवण्याचे आटोकाट प्रयत्न केले; मात्र दुर्दैवाने त्यांना यश आले नाही आणि सकाळी ५.२० च्या सुमारास डॉक्टरांनी त्यांच्या मृत्यूची पुष्टी केली. या दुःखद घटनेमुळे पुन्हा एकदा कार्डिअ‍ॅक अरेस्ट आणि हृदयाच्या आरोग्याबाबत वैद्यकीय वर्तुळात मोठी चर्चा सुरू झाली आहे.
हार्ट अटॅक अन् कार्डिअ‍ॅक अरेस्ट यातील फरक
अनेकदा लोक हार्ट अटॅक आणि कार्डिअ‍ॅक अरेस्टला एकच समजतात, मात्र वैद्यकीयदृष्ट्या हे दोन्ही प्रकार वेगळे आहेत. हार्ट अटॅकमध्ये हृदयाला रक्त पुरवणाऱ्या वाहिन्यांमध्ये अडथळा निर्माण होतो, ज्यामुळे स्नायूंना ऑक्सिजन मिळत नाही. याउलट, कार्डिअ‍ॅक अरेस्ट हा हृदयाच्या इलेक्ट्रिकल यंत्रणेतील बिघाडामुळे होतो. यामुळे हृदयाची धडधड अचानक थांबते आणि मेंदूसह शरीराच्या इतर भागांचा रक्तपुरवठा एकाएकी खंडित होतो. हार्ट अटॅक आलेली व्यक्ती शुद्धीत राहू शकते, पण कार्डिअ‍ॅक अरेस्टमध्ये व्यक्ती थेट जमिनीवर कोसळून तत्काळ बेशुद्ध होते.
पूर्वसूचना आणि धोक्याची लक्षणे
कार्डिअ‍ॅक अरेस्ट बहुतांश वेळा अचानक येतो, परंतु काही व्यक्तींमध्ये त्यापूर्वी काही संकेत दिसून येतात. अचानक छातीत तीव्र वेदना होणे किंवा दडपण येणे, अचानक धाप लागणे, प्रचंड चक्कर येणे, अस्वाभाविक थकवा जाणवणे आणि हृदयाचे ठोके अनियमित होणे ही याची प्राथमिक लक्षणे असू शकतात. एखादी व्यक्ती अचानक जमिनीवर कोसळल्यास किंवा प्रतिसाद न दिल्यास “थोड्या वेळाने ठीक होईल” असा विचार करून वेळ वाया घालवणे अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
ऐन वेळी ‘CPR’ आणि प्रथमच उपचार ठरेल संजीवनी
कार्डिअ‍ॅक अरेस्टच्या प्रसंगी प्रत्येक मिनिट अत्यंत महत्त्वाचे असते. वैद्यकीय मदत येईपर्यंत रुग्णाला पाठीवर कडक पृष्ठभागावर झोपवून त्याच्या छातीच्या मध्यभागी दोन्ही हातांनी वेगाने दाब देणे (CPR) गरजेचे असते. प्रौढ व्यक्तीसाठी एका मिनिटात १०० ते १२० वेळा छातीवर दाब देण्याची शिफारस केली जाते. तसेच सार्वजनिक ठिकाणी ‘AED’ (ऑटोमेटेड एक्स्टर्नल डिफिब्रिलेटर) मशीन उपलब्ध असल्यास त्याचा वापर करून विद्युत धक्क्याद्वारे हृदयाची लय पूर्ववत आणण्याचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो. वेळोवेळी योग्य CPR दिल्यास रुग्णाचा जीव वाचण्याची शक्यता कैक पटीने वाढते.
मुलाचा अश्रूंचा बंध फुटला; रुग्णालयातील व्हिडिओ समोर
नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी मिळताच त्यांचा मुलगा मल्हार याला आपला अश्रूंचा बंध रोखता आला नाही. वडिलांचे छत्र हरपल्याने रुग्णालयात उपस्थित असलेल्या मल्हारचा अत्यंत भावूक करणारा व्हिडिओ सोशल मीडियावर समोर आला आहे. डॉक्टरांनी सर्वतोपरी प्रयत्न करूनही यश आले नाही, हे समजताच रुग्णालयातील वातावरण अत्यंत सुन्न झाले होते. मनोरंजन विश्वातून आणि राजकीय क्षेत्रातून मल्हार तसेच पाटेकर कुटुंबाचे सांत्वन केले जात असून, या कठीण प्रसंगात संपूर्ण महाराष्ट्र त्यांच्या कुटुंबाच्या पाठीशी उभा आहे.
४५ मिनिटांचा संघर्ष अन् सीपीआरची खरी मर्यादा
गोव्यातील मणिपाल रुग्णालयाचे डॉ. शेखर सालकर यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, नानांना रुग्णालयात आणल्यानंतर डॉक्टरांच्या पथकाने सलग ४५ मिनिटे ‘CPR’ (कार्डिओपल्मोनरी रिससिटेशन) देऊन हृदयाचे ठोके परत आणण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला. मात्र, गंभीर कार्डिअ‍ॅक अरेस्टच्या स्थितीत अनेकदा मेंदू आणि हृदयाला होणारा रक्तपुरवठा पूर्णपणे थांबल्यामुळे सीपीआरलाही मर्यादा येतात. जर वैद्यकीय मदत मिळण्यास किंवा सीपीआर सुरू करण्यास सुरुवातीच्या ३ ते ४ मिनिटांतच विलंब झाला, तर परिस्थिती हाताबाहेर जाते, हेच या दुर्दैवी घटनेवरून पुन्हा एकदा समोर आले आहे.
हेही वाचा: उद्या मी असेन की नाही…”नाना पाटेकरांचे ते शब्द ठरले शेवटी सत्य!
