नागपूर : गेल्या काही वर्षांत तरुण आणि मध्यमवयीन लोकांमध्ये अचानक हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) येऊन मृत्यू होण्याच्या घटनांमध्ये चिंताजनक वाढ झाली आहे. अनेकदा आपण ऐकतो किंवा वाचतो की, रात्री अगदी व्यवस्थित झोपलेली व्यक्ती सकाळी उठल्यानंतर काही वेळातच हृदयविकाराच्या झटक्याची बळी ठरली. विशेषतः सकाळी ६ ते ८ या वेळेत किंवा पहाटेच्या सुमारास हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्ट (Cardiac Arrest) येण्याचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या जास्त असते, असा दावा विविध वैद्यकीय अभ्यासांमध्ये केला जातो.
पण ही ६ ते ८ ची वेळ खरोखरच इतकी जीवघेणी आणि धोकादायक ठरते का? यामागे मानवी शरीरातील कोणते जैविक बदल कारणीभूत असतात? आणि हा संभाव्य धोका कसा टाळता येऊ शकतो? या संपूर्ण विषयावर देश-परदेशातील प्रख्यात हृदयरोग तज्ज्ञ (Cardiologists) आणि संशोधकांनी अत्यंत महत्त्वाचा व धक्कादायक खुलासा केला आहे.
सकाळी ६ ते ८ दरम्यान शरीरात काय घडते? (शास्त्रीय कारणे)
वैद्यकीय शास्त्रातील अभ्यासानुसार, मानवी शरीर हे एका विशिष्ट ‘जैविक घड्याळा’नुसार (Circadian Rhythm) चालते. जेव्हा आपण झोपेतून उठून दैनंदिन कामाला सुरुवात करतो, तेव्हा शरीर विश्रांतीच्या (Resting State) मोडमधून सक्रिय (Active State) मोडमध्ये प्रवेश करते. या संक्रमणाच्या काळात शरीरात अनेक तीव्र अंतर्गत आणि संप्रेरकीय (Hormonal) बदल घडून येतात:
- स्ट्रेस हार्मोन्सचा अचानक भडका (Cortisol & Adrenaline Surge):
सकाळी उठण्याच्या सुमारास आपल्या मेंदूकडून शरीराला जागे करण्यासाठी संदेश पाठवला जातो. या वेळी शरीरात ‘कॉर्टिसॉल’ (Cortisol) आणि ‘अ‍ॅड्रिनॅलीन’ (Adrenaline) यांसारख्या स्ट्रेस हार्मोन्सचा स्राव वेगाने वाढतो. हे हार्मोन्स शरीराला दिवसभराच्या कामासाठी तयार करतात, परंतु यामुळे हृदयाची गती आणि रक्तवाहिन्यांवरील ताण अचानक वाढतो.
- रक्तदाब आणि हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये तीव्र वाढ (Morning Blood Pressure Surge):
रात्री झोपताना मानवी रक्तदाब (Blood Pressure) आणि हृदयाचे ठोके सामान्यत: १० ते २० टक्क्यांनी कमी असतात. परंतु, सकाळी उठताना ‘मॉर्निंग सर्व्ह’ (Morning Surge) मुळे रक्तदाब अचानक वाढतो. ज्यांना आधीच उच्च रक्तदाबाचा त्रास आहे, त्यांच्यासाठी हा अचानक झालेला बदल रक्तवाहिन्यांवर प्रचंड ताण निर्माण करतो.
- रक्त घट्ट होणे आणि रक्ताच्या गाठी (Blood Clotting / Sticky Platelets):
रात्री ७-८ तासांच्या झोपेदरम्यान शरीराला पाण्याचा पुरवठा होत नाही, ज्यामुळे सकाळी उठताना शरीरात हलके डिहायड्रेशन (Dehydration) असते. या डिहायड्रेशनमुळे रक्त थोडे घट्ट किंवा चघळलेले बनते. तसेच, सकाळी शरीरातील ‘प्लेटलेट्स’ (Platelets) अधिक चिकट होतात आणि ‘प्लास्मिनोजेन अ‍ॅक्टिव्हेटर इनहिबिटर-१’ (PAI-1) नावाचे घटक वाढतात, जे रक्ताच्या गाठी विरघळण्यास अडथळा आणतात. जर कोणाच्या हृदयात आधीच सौम्य ब्लॉक (Plak) असेल, तर ही रक्ताची गाठ त्या ब्लॉकला पूर्णपणे बंद करते आणि हार्ट अटॅक येतो.
- अँडोटेलियल डिसफंक्शन (Endothelial Dysfunction):
सकाळच्या वेळी रक्तवाहिन्या आतून आकुंचन पावण्याची (Vasoconstriction) शक्यता जास्त असते, ज्यामुळे हृदयाला होणारा ऑक्सिजनयुक्त रक्ताचा पुरवठा काही काळासाठी कमी होऊ शकतो.
कोणाला आहे सर्वाधिक धोका?
तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या मते, सकाळी ६ ते ८ या वेळेत होणारा हा बदल सामान्य निरोगी व्यक्ती सहज पचवू शकते, परंतु खालील श्रेणीतील व्यक्तींसाठी ही वेळ अधिक संवेदनशील आणि धोकादायक ठरू शकते:
- उच्च रक्तदाब (Hypertension) आणि मधुमेह (Diabetes) असलेले रुग्ण: ज्यांची शुगर किंवा बीपी अनियंत्रित आहे.
- उच्च कोलेस्ट्रॉल (High Cholesterol): ज्यांच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये आधीच प्लॅक (Plaque) जमा झालेला आहे.
- धूम्रपान आणि मद्यपान करणारे: ज्यामुळे रक्तवाहिन्या कडक बनतात.
- अतिताण आणि अपुरी झोप घेणारे: रात्री ५-६ तासांपेक्षा कमी झोप घेणाऱ्या लोकांमध्ये सकाळी स्ट्रेस हार्मोन्सचे प्रमाण अधिक पटीने वाढते.
- माजी हृदयविकाराचे रुग्ण: ज्यांना आधी अटॅक येऊन गेला आहे किंवा अँजिओप्लास्टी/बायपास झाली आहे.
मॉर्निंग हार्ट अटॅक कसा टाळावा? डॉक्टरांचे ५ सुवर्ण नियम
हृदयरोग तज्ज्ञांच्या मते, थोडीशी खबरदारी आणि जीवनशैलीत योग्य बदल करून पहाटे किंवा सकाळी येणाऱ्या या संकटापासून स्वतःचा बचाव केला जाऊ शकतो:
- अंथरुणावरून अचानक झटक्याने उठू नका (२ मिनिटांचा नियम):
सकाळी डोळे उघडल्यावर लगेच घाईघाईत अंथरुणावरून उठून उभे राहू नका. डोळे उघडल्यानंतर किमान १ ते २ मिनिटे अंथरुणावर शांत बसा. हाता-पायांची बोटे हळूवार हलवा, ज्यामुळे शरीरातील रक्तप्रवाह हळूहळू सामान्य होतो आणि हृदयावर अचानक ताण येत नाही.
- उठल्या उठल्या १-२ ग्लास कोमट पाणी प्या:
सकाळी उठल्यावर सर्वप्रथम १ ते २ ग्लास कोमट किंवा साधे पाणी प्या. यामुळे रात्री झोपेदरम्यान झालेले डिहायड्रेशन दूर होते, रक्त पातळ होण्यास मदत होते आणि रक्ताच्या गाठी बनण्याचा धोका कमी होतो.
- पहाटेच्या वेळी अती तीव्र व्यायाम टाळा:
सकाळी उठल्या उठल्या लगेचच जिममध्ये जाऊन वजन उचलणे, अती वेगाने धावणे किंवा अत्यंत जड व्यायाम करणे (Heavy High-Intensity Exercise) टाळा. व्यायामाआधी ‘वॉर्म-अप’ (Warm-up) करणे अनिवार्य आहे.
- बीपी आणि शुगरची औषधे वेळेवर घ्या:
जर तुम्ही उच्च रक्तदाब किंवा मधुमेहाची औषधे घेत असाल, तर डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार ती वेळेवर घ्या. काही डॉक्टरांच्या मते, बीपीची औषधे रात्री झोपण्यापूर्वी किंवा डॉक्टरांनी सांगितलेल्या विशिष्ट वेळेत घेतल्यास सकाळी होणाऱ्या बीपीच्या वाढीवर नियंत्रण ठेवता येते.
- रात्रीची पुरेशी आणि शांत झोप घ्या:
दररोज ७ ते ८ तासांची शांत झोप घेणे हृदयाच्या आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. अपुऱ्या झोपेमुळे शरीरातील स्ट्रेस हार्मोन्सचे संतुलन बिघडते.
सकाळी ‘ही’ लक्षणे दिसल्यास तत्काळ सतर्क व्हा!
जर सकाळी उठल्यानंतर खालीलपैकी कोणतेही लक्षण जाणवले, तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता त्वरित जवळच्या रुग्णालयात संपर्क साधावा:
- छातीत मध्ये किंवा डाव्या बाजूला असह्य वेदना, दाब किंवा जडपणा जाणवणे.
- वेदना मान, जबडा, पाठ किंवा डाव्या हाताकडे पसरणे.
- अचानक प्रचंड घाम येणे (थंड घाम).
- श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा गुदमरल्यासारखे वाटणे.
- अचानक चक्कर येणे, मळमळणे किंवा अत्यंत अशक्तपणा वाटणे.
Read Also: चाळीशीतच विस्मरणाचा धोका! डिमेंशियापासून बचावासाठी आताच व्हा सावध!
