ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर त्यांच्या अभिनय कारकिर्दीसोबतच त्यांच्या सामाजिक कार्याचीही चर्चा होत आहे. नाना पाटेकर यांनी महाराष्ट्रातील शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांसाठी केलेले काम अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरले. २०१५ मध्ये महाराष्ट्रात दुष्काळाची परिस्थिती गंभीर झाली होती. शेतकरी आत्महत्यांच्या बातम्यांनी व्यथित झाल्यानंतर नाना पाटेकर आणि अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांनी शेतकरी कुटुंबांना मदतीचा हात देण्यास सुरुवात केली. पुढे याच कार्याला संस्थात्मक रूप देत ‘नाम फाउंडेशन’ची सुरुवात करण्यात आली. या माध्यमातून गरजू शेतकरी कुटुंबांपर्यंत मदत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
केवळ आर्थिक मदत नव्हे, तर स्वावलंबनाचा मार्ग
सुरुवातीच्या काळात आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना आर्थिक मदत, जीवनावश्यक वस्तू आणि इतर आवश्यक आधार देण्यात आला. मात्र, केवळ आर्थिक मदत करून शेतकऱ्यांच्या समस्या कायमस्वरूपी सुटणार नाहीत, याची जाणीव नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे यांना होती. त्यामुळे ‘नाम फाउंडेशन’ने पुढे ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबांना स्वावलंबी करण्यावर भर दिला. शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन, रोजगाराच्या संधी आणि विविध उपक्रमांच्या माध्यमातून त्यांच्या जीवनात स्थैर्य आणण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. संकटातून बाहेर पडण्यासाठी शेतकऱ्यांच्या हाताला काम आणि त्यांना स्वतःच्या पायावर उभं करण्याची दिशा या कामातून देण्यात आली.
जलसंवर्धनापासून गावांच्या विकासापर्यंत मोठं काम
दुष्काळ आणि पाणीटंचाई ही ग्रामीण महाराष्ट्रातील मोठी समस्या असल्याने ‘नाम फाउंडेशन’ने जलसंवर्धनावरही विशेष भर दिला. नद्या, नाले आणि जलसाठ्यांचे पुनरुज्जीवन, कालव्यांची दुरुस्ती, पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन आणि जलसंधारणाच्या विविध कामांना चालना देण्यात आली. पाण्याची उपलब्धता वाढल्यास शेतीला आधार मिळेल आणि शेतकऱ्यांचे स्थलांतर तसेच आर्थिक अडचणी कमी होतील, या उद्देशाने विविध गावांमध्ये काम करण्यात आले. याशिवाय शेतकरी महिलांसाठी प्रशिक्षण, रोजगाराच्या संधी आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमही राबवण्यात आले.
महिलांसाठी आणि तरुणांसाठीही विविध उपक्रम
ग्रामीण भागाचा विकास केवळ शेती आणि पाण्याच्या प्रश्नापुरता मर्यादित नसतो, हे लक्षात घेऊन सामाजिक कामाचा विस्तार इतर क्षेत्रांतही करण्यात आला. महिलांना प्रशिक्षण देऊन त्यांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याचे प्रयत्न झाले. तरुणांसाठी विविध उपक्रम आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण करण्यावरही भर देण्यात आला. गावातील उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करून स्थानिक पातळीवरच रोजगार आणि उत्पन्नाची साधने निर्माण व्हावीत, यासाठी प्रयत्न करण्यात आले. त्यामुळे मदत ही केवळ काही दिवसांची न राहता कुटुंबांना दीर्घकाळ आधार देणारी ठरावी, असा प्रयत्न या कामातून दिसून आला.
शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर पुन्हा हसू आणण्याचा प्रयत्न
दुष्काळाच्या काळात अनेक गावांमध्ये पाण्याची आणि रोजगाराची गंभीर समस्या निर्माण झाली होती. अशा परिस्थितीत गरजू कुटुंबांपर्यंत मदत पोहोचवण्याबरोबरच त्यांच्या समस्या समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. शेतकऱ्यांच्या अडचणी केवळ आर्थिक मदतीने दूर होणार नाहीत, तर त्यांना शेती, पाणी आणि रोजगाराच्या माध्यमातून सक्षम करणे गरजेचे आहे, हा विचार या कामामागे होता. त्यामुळे नाना पाटेकर यांचे सामाजिक कार्य हे केवळ मदतीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील स्वावलंबनाचा प्रयत्न म्हणून पाहिले जाते.
