नागपूर : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (RSS) ही संघटना आपल्या विशेष ओळखीमुळे नेहमीच चर्चेत राहिली आहे. संघाच्या ओळखीशी जोडला गेलेला एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांचा गणवेश. अनेक दशके स्वयंसेवकांचा गणवेश म्हणजे पांढरा शर्ट, काळी टोपी, काठी आणि सर्वांत वेगळी ठरणारी तपकिरी रंगाची हाफ पॅन्ट अशी ठरलेली प्रतिमा होती. मात्र २०१६ मध्ये संघाने मोठा बदल करत हा पारंपरिक हाफ पॅन्टचा गणवेश बदलून फुल पॅन्ट स्वीकारला. या निर्णयामागे काही ऐतिहासिक, सामाजिक आणि व्यावहारिक कारणे होती.
हाफ पॅन्टचा इतिहास
संघाची स्थापना १९२५ मध्ये झाली तेव्हा स्वयंसेवकांसाठी साधा, स्वस्त आणि सहज मिळणारा पोशाख निवडण्यात आला. त्या काळात खेळाच्या मैदानी उपक्रमांमध्ये वापरली जाणारी हाफ पॅन्ट सर्वसामान्य मुलांना परिचित होती. त्यामुळे ती संघाचा भाग बनली. दशकानुदशके या गणवेशामुळे संघ ओळखला जाऊ लागला. हाफ पॅन्ट ही RSS ची “ओळख” मानली जाऊ लागली.
बदलाची गरज का भासली?
काळाच्या ओघात हाफ पॅन्टवरील टीका वाढू लागली. संघावर विरोधकांकडून “शॉर्ट्सवाले” अशा टिका केल्या जायच्या. आधुनिक काळात कामधंदा करणाऱ्या व तरुण वर्गाला हाफ पॅन्ट परिधान करून सार्वजनिक कार्यक्रमात किंवा प्रवासात जाणं अवघड वाटत होतं.
व्यावहारिकता : फुल पॅन्ट अधिक औपचारिक आणि सर्व प्रसंगात परिधान करता येण्याजोगी आहे.
प्रतिमेचा बदल : संघ आधुनिक काळाशी जुळवून घेतोय हे दाखवण्याचा हेतू होता.
तरुणांची मानसिकता : नोकरी करणारे, शिक्षण घेणारे युवक गणवेशाबाबत अधिक आत्मविश्वासाने वावरू शकतील यासाठी फुल पॅन्ट योग्य ठरली.
सामाजिक स्वीकार्यता : सार्वजनिक जीवनात, सरकारी कार्यालये किंवा सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये हाफ पॅन्ट अडचणीची ठरू शकते, त्याऐवजी फुल पॅन्ट अधिक सुसंगत आहे.
निर्णय प्रक्रिया
२०१० च्या दशकात हा बदल गांभीर्याने चर्चेत आला. २०१६ मध्ये नागपूर येथे झालेल्या अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेत हा ठराव मंजूर करण्यात आला. हाफ पॅन्टच्या जागी गडद तपकिरी (भुई रंगाची) फुल पॅन्ट हा नवीन गणवेश स्वीकारण्यात आला.
परिणाम
या बदलामुळे संघाची प्रतिमा “परंपरागत” संस्थेतून “आधुनिकतेकडे वाटचाल करणारी” संस्थेकडे वळल्याचे भासले. स्वयंसेवकांनाही दैनंदिन जीवनात हा पोशाख सोयीस्कर ठरला. बदलाचे स्वागत संघ परिवारातील बहुतांश कार्यकर्त्यांनी केले.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा गणवेश हा फक्त पोशाख नाही तर संघाच्या कार्यपद्धतीचा प्रतीक मानला जातो. हाफ पॅन्टपासून फुल पॅन्टकडे झालेला बदल हा काळाच्या गरजेनुसार घेतलेला व्यावहारिक निर्णय आहे. परंपरेला आधुनिकतेची जोड देत संघाने हा टप्पा पार केला. आज संघाचे स्वयंसेवक फुल पॅन्टसह कार्यरत असून या बदलामुळे संघाची प्रतिमा अधिक औपचारिक, सुसंस्कृत आणि स्वीकारार्ह बनली आहे.
